Czy ekolęk to zaburzenie? Lęk klimatyczny, eko-lęk i zmiany klimatyczne w świetle nauki

Czym jest lęk klimatyczny, czyli eko-lęk?

Lęk klimatyczny, znany też jako eko-lęk lub eko-lęk klimatyczny (z ang. climate anxiety), to chroniczne poczucie niepokoju związane z kryzysem klimatycznym i jego przyszłymi konsekwencjami zdrowotnymi, społecznymi i ekologicznymi. To nie jest strach przed jednym konkretnym zdarzeniem, lecz rozlany dystres dotyczący losów całej planety. Osoby doświadczające eko-lęku często zgłaszają natrętne myśli o przyszłości w kontekście zmian klimatycznych, poczucie bezradności, a niekiedy także żal ekologiczny, czyli smutek po tym, co środowisko naturalne już bezpowrotnie utraciło.

Emocje związane ze zmianami klimatycznymi mogą być bardzo różnorodne: od obawy i gniewu, przez poczucie winy za własny ślad węglowy, aż po stany przypominające depresję. Dlatego w mediach popularnonaukowych pojawia się też termin „depresja klimatyczna". Jednak, jak podkreślają badacze, to określenie bywa mylące.

Czy ekolęk to zaburzenie psychiczne? Werdykt nauki

Tutaj właśnie zaczyna się najciekawsza część. Czy ekolęk to zaburzenie? Odpowiedź brzmi: nie, przynajmniej nie w sensie klinicznym. Ani Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, ani Światowa Organizacja Zdrowia nie umieściły ekolęku jako osobnej jednostki diagnostycznej w obowiązujących klasyfikacjach zaburzeń psychicznych. Reakcje emocjonalne związane ze zmianami klimatycznymi są, w ocenie większości psychologów, racjonalną i proporcjonalną odpowiedzią na realne zagrożenie.

Badania pokazują jednak, że u części osób natężenie objawów może być na tyle wysokie, że zaczyna przypominać poziom lęku uogólnionego lub zaburzeń depresyjnych i wyraźnie obniża jakość życia. To ważne rozróżnienie: samo odczuwanie niepokoju związanego z kryzysem klimatycznym nie jest patologią, natomiast gdy lęk klimatyczny paraliżuje codzienne funkcjonowanie, powoduje ataki paniki lub prowadzi do głębokiej izolacji, może wymagać wsparcia specjalistycznego.

Naukowcy z Uniwersytetu SWPS, w tym dr Marzena Cypryańska-Nezlek z Wydziału Psychologii w Warszawie USWPS, od kilku lat badają zjawisko ekolęku w Polsce i podkreślają, że reakcja emocjonalna na zmiany klimatyczne jest naturalnym mechanizmem adaptacyjnym, a nie objawem choroby. Jednocześnie zaznaczają, że eko-lęk może prowadzić do poważniejszych konsekwencji zdrowotnych, gdy nie jest odpowiednio przepracowany.

Dlaczego termin „depresja klimatyczna" wprowadza w błąd

Popularne określenie „depresja klimatyczna" jest chwytliwe, ale naukowcy krytykują ten termin, bo miesza ze sobą dwie bardzo różne rzeczy. Depresja jako zaburzenie nastroju ma konkretne kryteria diagnostyczne, natomiast smutek, żal ekologiczny i poczucie winy wywołane przez kryzys klimatyczny to emocje, nie diagnoza. Uogólnienie tych doświadczeń do jednej etykiety może zarówno stygmatyzować osoby z prawdziwą depresją, jak i bagatelizować realne cierpienie tych, którzy odczuwają skutki kryzysu klimatycznego na poziomie emocjonalnym.

Warto zatem pamiętać, że objawy zaburzeń psychicznych związanych ze zmianami klimatycznymi, gdy już się pojawiają, najczęściej wpisują się w istniejące kategorie diagnostyczne, takie jak zaburzenia lękowe czy zaburzenia adaptacyjne, a nie tworzą zupełnie nowej jednostki chorobowej.

Kogo dotyka eko-lęk? Grupy najbardziej narażone

Czy ekolęk to zaburzenie dotykające wyłącznie aktywistów klimatycznych? Zdecydowanie nie. Badania pokazują, że lęk klimatyczny odczuwają bardzo zróżnicowane grupy społeczne, choć niektóre są na niego szczególnie podatne. Przede wszystkim młode pokolenia zgłaszają wyższy poziom niepokoju związanego ze zmianami klimatycznymi niż starsze, co ma logiczne uzasadnienie: to właśnie oni będą musieli mierzyć się z najbardziej dotkliwymi skutkami kryzysu klimatycznego przez większość swojego życia.

Ponadto, osoby żyjące na obszarach szczególnie narażonych na ekstremalne zjawiska pogodowe, rolnicy uzależnieni od warunków atmosferycznych oraz społeczności tubylcze obserwujące bezpośrednie zniszczenia środowiska naturalnego zgłaszają wyraźnie silniejsze reakcje emocjonalne. Australijskie Stowarzyszenie Medyczne już kilka lat temu uznało, że zmiany klimatu będą miały poważne konsekwencje zdrowotne, w tym dla zdrowia psychicznego, i zaapelowało o włączenie tej perspektywy do polityki zdrowotnej. Warto też zaznaczyć, że osoby z wcześniejszymi zaburzeniami lękowymi lub depresją mogą być bardziej wrażliwe na objawy zaburzeń psychicznych powiązanych ze zmianami klimatu.