Aleksytymia co to jest? Objawy emocjonalne, przyczyny i leczenie zaburzenia

Czym jest aleksytymia? Definicja i historia pojęcia

Skąd pochodzi słowo aleksytymia? Pochodzi z języka greckiego: a oznacza "bez", lexis to "słowo", a thymos to "emocja" lub "dusza". Dosłowne tłumaczenie brzmi zatem "bez słów na emocje". Pojęcie to wprowadził do psychologii w latach 70. XX wieku psychiatra Peter Sifneos, który obserwował pacjentów niezdolnych do opisania swoich wewnętrznych przeżyć. Dlatego aleksytymię często nazywa się analfabetyzmem emocjonalnym, bo polega ona właśnie na braku zdolności do "czytania" własnego życia emocjonalnego.

Aleksytymia to zaburzenie, które nie jest osobną chorobą psychiczną, lecz cechą osobowości lub syndromem towarzyszącym innym zaburzeniom psychicznym. Z biologicznego punktu widzenia wiąże się z nieprawidłową komunikacją między półkulami mózgu oraz ze zmienioną aktywnością ciała migdałowatego, które odpowiada za przetwarzanie emocji. Aleksytymia nie oznacza, że dana osoba nie doświadcza emocji, lecz że nie potrafi ich identyfikować ani opisywać.

Objawy aleksytymii, które warto znać

Objawy aleksytymii mogą być trudne do zauważenia z zewnątrz, bo osoba z aleksytymią często sprawia wrażenie spokojnej i opanowanej. W rzeczywistości jednak jej świat wewnętrzny jest niedostępny nawet dla niej samej. Psychologowie wyróżniają kilka kluczowych cech tego zaburzenia emocjonalnego.

• Trudność z rozpoznawaniem własnych stanów emocjonalnych i odróżnianiem ich od siebie nawzajem.
• Problem z nazywaniem emocji, czyli z przełożeniem tego, co się czuje, na konkretne słowa.
• Skąpe życie wewnętrzne, zubożone w marzenia i fantazje, czyli mało wyobraźni emocjonalnej.
• Myślenie silnie skoncentrowane na faktach i zewnętrznych zdarzeniach, a nie na przeżyciach wewnętrznych.
• Trudność w rozumieniu emocji innych ludzi i reagowania na nie z empatią.

Aleksytymik często opisuje swoje emocje poprzez objawy somatyczne, czyli fizyczne. Zamiast powiedzieć "czuję się zaniepokojony", powie "boli mnie głowa" lub "ściska mnie w klatce piersiowej". Ubóstwo słownictwa emocjonalnego sprawia, że pobudzenia emocjonalnego doświadcza on głównie w ciele, nie zaś w umyśle. Badania pokazują, że aleksytymia często współwystępuje z chorobami somatycznymi, takimi jak choroby układu oddechowego czy dolegliwości przewodu pokarmowego, właśnie dlatego, że napięcie emocjonalne wyraża się przez ciało.

Aleksytymia, objawy w codziennym życiu i w relacjach

W praktyce aleksytymik ma trudność z odpowiedzią na proste pytania: "Jak się czujesz?" albo "Co cię teraz niepokoi?". Odpowiada zwykle ogólnikami lub opisuje sytuacje, zamiast swoich własnych emocji. Dlatego bliskie osoby często odbierają go jako chłodnego, zdystansowanego lub niedostępnego emocjonalnie. Aleksytymia w związku jest szczególnie trudna, ponieważ partner czuje się niezrozumiany i odrzucony, a osoba cierpiąca na aleksytymię nie rozumie, dlaczego relacja się psuje.

Warto też podkreślić, że aleksytymicy odczuwają emocje, jednak ich wewnętrzny sygnał jest jakby zakłócony. Pobudzenia emocjonalnego nie są w stanie przełożyć na mowę ani na refleksję. Z kolei w sytuacjach silnego stresu mogą pojawić się nagłe, trudne do kontrolowania reakcje emocjonalne, bo napięcie przekroczy próg wytrzymałości. Osoba cierpiąca na aleksytymię sama często nie rozumie, dlaczego zareagowała w dany sposób.

Skąd bierze się aleksytymia? Przyczyny zaburzenia

Czym jest aleksytymia z perspektywy przyczyn? Jej źródła są złożone i najczęściej wieloczynnikowe. Psychologowie wskazują na kilka głównych mechanizmów prowadzących do jej rozwoju.

Po pierwsze, ważną rolę odgrywa trauma, szczególnie wczesnodziecięca. Jeśli dziecko dorastało w środowisku, gdzie emocje były ignorowane, karane lub niezrozumiałe, uczyło się tłumić swoje wewnętrzne życie emocjonalne. Dysocjacja, czyli odcinanie się od własnych przeżyć, może z biegiem lat przekształcić się właśnie w aleksytymię. Psychoanaliza zwracała na to uwagę już od dawna, wskazując na rolę wczesnych relacji z opiekunami w kształtowaniu zdolności do przeżywania własnych stanów emocjonalnych.

Po drugie, istnieje biologiczne podłoże aleksytymii. Badania wskazują na nieprawidłową komunikację między obiema półkulami mózgu, a także na zmienioną aktywność ciała migdałowatego, które odpowiada za przetwarzanie bodźców emocjonalnych. Ponadto aleksytymia może być uwarunkowana genetycznie lub wynikać z uszkodzeń neurologicznych. Z kolei wtórny rodzaj aleksytymii może rozwinąć się w wyniku długotrwałego stresu, wypalenia zawodowego lub poważnej choroby przewlekłej.

Aleksytymia często współwystępuje z PTSD (zespołem stresu pourazowego), zaburzeniami lękowymi, spektrum autyzmu, depresją oraz zaburzeniami odżywiania. Dlatego jej diagnoza wymaga szerszego spojrzenia na historię życia i stan psychiczny pacjenta.