Psychopedia
Znajdź specjalistę
Umów wizytę
Psychopedia
Umów wizytę
Strona Główna
Katalog specjalistówDobierz specjalistę AIAISpecjalista dnia
Psychologia dla każdegoSamorozwójFakty vs Mity
Artykuły dla specjalistówDołącz do PsychopediiZałóż profilPlany i cennikAI Asystent SesjiWkrótce
Wszystkie testyTest na depresję (PHQ-9)Test na lęk (GAD-7)DASS-21
Czat z terapeutąWkrótceAsystent AIWkrótceAplikacja mobilnaWkrótce
Zaloguj się

Newsletter w przygotowaniu

Zostaw adres, a napiszemy, gdy newsletter ruszy.

Psychopedia

Twoje źródło wiedzy o zdrowiu psychicznym. Portal edukacyjny Mentali.

Treści
Psychologia dla każdegoSamorozwójFakty vs MityTesty przesiewoweZasięg działania
Specjaliści
Znajdź specjalistęUmów wizytęCzat z terapeutą (wkrótce)Specjalista dniaRegulamin dla specjalistów
Narzędzia dla specjalistów
PlanyAI Asystent Sesji (wkrótce)Biblioteka protokołów (wkrótce)Dashboard (wkrótce)
Firma
O PsychopediiJak tworzymy treściPrywatnośćKontakt
© 2026 Psychopedia by Mentali Sp. z o.o.Treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują profesjonalnej diagnozy.
Artykuły
Psychologia dla każdegoSamorozwójFakty vs MityDla Specjalistów
Mężczyzna i mały chłopiec siedzą obok siebie na pomoście, widziani od tyłu; przed nimi woda i zacumowana łódź.
Fot. Kelli McClintock / Unsplash
7 min czytania Aktualizacja: 14 listopada 2026 Redakcja Psychopedia 11 zweryfikowanych źródeł
PsychopediaDla SpecjalistówPsychologia dzieckaZaburzenia zachowania u dzieci i młodzieży: objawy, prz…

Zaburzenia zachowania u dzieci i młodzieży: objawy, przyczyny i interwencje psychospołeczne, które działają

W zaburzeniach zachowania u dzieci najlepiej udokumentowaną formą pomocy są programy dla rodziców. W przeglądzie Cochrane zmniejszały problemy z zachowaniem dziecka o około pół odchylenia standardowego i poprawiały zdrowie psychiczne rodziców. Najważniejsze techniki to pozytywne wzmacnianie, zwłaszcza pochwała, oraz naturalne i logiczne konsekwencje. U nastolatków najlepsze wyniki dają metody łączące kilka podejść. Leki przeciwpsychotyczne zmniejszają agresję w krótkim okresie, ale za cenę przyrostu masy ciała.

Spis treści(9 sekcji)
1Zaburzenia zachowania u dzieci: objawy i rodzaje2Przyczyny zaburzeń zachowania i diagnoza3Leczenie zaburzeń zachowania u dzieci: programy dla rodziców4Czego uczyć rodziców5Zaburzenia zachowania u młodzieży6Leki w zaburzeniach zachowania i agresji7Czego jeszcze nie wiemy8Wnioski dla praktyki9Najczęstsze pytania
Najważniejsze informacje
  • 1Grupowe programy behawioralne dla rodziców zmniejszają problemy z zachowaniem dzieci w wieku 3–12 lat (−0,53 w ocenie rodziców, −0,44 w ocenie niezależnej; Furlong i wsp., 2012).
  • 2Z silniejszym efektem wiążą się trzy techniki: pozytywne wzmacnianie, pochwała oraz naturalne i logiczne konsekwencje (154 badania; Leijten i wsp., 2019).
  • 3W leczeniu największą szansę na najlepszy wynik mają programy skupione na zarządzaniu zachowaniem (Leijten i wsp., 2022).
  • 4Risperidon zmniejsza agresję w badaniach trwających 4–10 tygodni, ale powoduje przyrost masy ciała średnio o 2,37 kg wobec placebo (Loy i wsp., 2017).

Zaburzenia zachowania u dzieci: objawy i rodzaje

W psychiatrii dziecięcej do zaburzeń zachowania zalicza się dwa główne rozpoznania. Zaburzenie opozycyjno-buntownicze (ang. oppositional defiant disorder, ODD) to utrwalony wzorzec gniewnego i drażliwego nastroju, kłótliwego i buntowniczego zachowania oraz mściwości. Zaczyna się zwykle przed 8. rokiem życia i dotyczy około 3–5% populacji, częściej chłopców, zwłaszcza przed okresem dojrzewania (Hawes i wsp., 2023). Poważniejszą postacią są zaburzenia zachowania w węższym znaczeniu (ang. conduct disorder, CD): nasilone zachowania antyspołeczne i agresywne, pojawiające się zwykle w dzieciństwie albo w okresie dorastania. Dotyczą około 3% dzieci w wieku szkolnym i występują dwa razy częściej u chłopców niż u dziewcząt (Fairchild i wsp., 2019).

Sprzeciw i agresja należą do najczęstszych powodów zgłaszania się do psychiatry dziecięcego. Zaburzenie opozycyjno-buntownicze często poprzedza zaburzenia zachowania, nadużywanie substancji i poważne zachowania przestępcze (Steiner i wsp., 2007). Zaburzenia zachowania często współwystępują z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) i nierzadko prowadzą do antyspołecznego zaburzenia osobowości w dorosłości. Wyróżnia się postać o początku w dzieciństwie i w okresie dorastania oraz postać z ograniczoną empatią i poczuciem winy (Fairchild i wsp., 2019). W metaanalizie 121 badań (39 894 dzieci i nastolatków z ADHD) zaburzenie opozycyjno-buntownicze miało 34,7% badanych, a zaburzenia zachowania 10,7%, częściej chłopcy (Njardvik i wsp., 2025).

Przyczyny zaburzeń zachowania i diagnoza

Nie ma jednej przyczyny. Na rozwój zaburzeń zachowania składają się czynniki genetyczne i środowiskowe oraz ich wzajemne oddziaływanie (Fairchild i wsp., 2019; Hawes i wsp., 2023). Zalecenia opisują to jako model kumulujących się czynników ryzyka i czynników ochronnych: biologicznych, psychologicznych i społecznych (Steiner i wsp., 2007). W utrzymywaniu się objawów uczestniczą mechanizmy osadzone w relacjach społecznych dziecka (Hawes i wsp., 2023). U dzieci z zaburzeniami zachowania opisywano też trudności neuropoznawcze, zmiany w obszarach mózgu odpowiadających za przetwarzanie i regulację emocji oraz słabszą reakcję fizjologiczną na stres (Fairchild i wsp., 2019).

Diagnoza powinna uwzględniać zaburzenia współwystępujące, przede wszystkim ADHD, bo wpływają one na rokowanie i plan leczenia (Njardvik i wsp., 2025; Steiner i wsp., 2007). Podstawą postępowania są interwencje psychospołeczne adresowane do rodziców lub całej rodziny (Fairchild i wsp., 2019). Leczenie często się udaje, zwłaszcza gdy zaczyna się wcześnie: we wczesnym dzieciństwie stosunkowo krótkie programy dla rodziców dają duże efekty (Hawes i wsp., 2023).

Leczenie zaburzeń zachowania u dzieci: programy dla rodziców

Przegląd Cochrane grupowych programów behawioralnych i poznawczo-behawioralnych dla rodziców dzieci w wieku 3–12 lat objął 13 badań i 1078 uczestników (Furlong i wsp., 2012).

WynikOcena rodzicówOcena niezależna
Problemy z zachowaniem dziecka−0,53 (−0,72 do −0,34)−0,44 (−0,77 do −0,11)
Pozytywne umiejętności rodzicielskie−0,53 (−0,90 do −0,16)−0,47 (−0,65 do −0,29)
Surowe lub negatywne praktyki wychowawcze−0,77 (−0,96 do −0,59)−0,42 (−0,67 do −0,16)

W tabeli podano standaryzowane różnice średnich z 95% przedziałem ufności; wartości ujemne oznaczają wynik korzystny dla programu. Dla zdrowia psychicznego rodziców przegląd podaje jedną wartość: −0,36 (−0,52 do −0,20). Autorzy oszacowali, że doprowadzenie przeciętnego dziecka z klinicznym nasileniem problemów do zakresu nieklinicznego kosztuje około 2500 dolarów na rodzinę, co uznali za kwotę skromną na tle późniejszych kosztów zdrowotnych, społecznych, edukacyjnych i prawnych. Wyniki dotyczą krótkiego okresu.

Zbiorcza analiza wcześniejszych metaanaliz potwierdziła umiarkowany efekt interwencji opartych na pracy z rodzicami: 0,46 dla zachowania dziecka ogółem i 0,62 w pomiarach opartych na obserwacji. Efekty utrzymywały się w okresie obserwacji, choć wyniki poszczególnych analiz znacznie się różniły (Mingebach i wsp., 2018).

W przeglądzie metod dla dzieci do 12. roku życia status metod o ugruntowanej skuteczności uzyskały dwie: grupowa terapia behawioralna dla rodziców oraz indywidualna terapia behawioralna dla rodziców z udziałem dziecka. Trzynaście innych oceniono jako prawdopodobnie skuteczne. Autorzy przeglądu zaznaczają, że programy należące do tej samej rodziny metod mogą różnić się skutecznością (Kaminski i Claussen, 2017).

Czego uczyć rodziców

Leijten i wsp. (2019) przeanalizowali 154 badania i zakodowali 26 technik rodzicielskich. Efekt programów rósł wraz z nasileniem problemu.

Poziom oddziaływaniaWielkość efektu (d)
Profilaktyka uniwersalna−0,21
Profilaktyka selektywna−0,27
Profilaktyka wskazująca−0,55
Leczenie−0,69

Z silniejszym efektem wiązały się trzy techniki: pozytywne wzmacnianie, w szczególności pochwała, oraz stosowanie naturalnych i logicznych konsekwencji. Budowanie relacji i umiejętności samoregulacji rodzica wzmacniały efekt w leczeniu, ale osłabiały go w profilaktyce. Żadna technika nie wiązała się z silniejszym efektem w dłuższym okresie.

Metaanaliza sieciowa tego samego zespołu porównała programy według zawartości. W leczeniu skuteczne były wszystkie cztery typy programów, a największą szansę na najlepszy wynik miały programy skupione na samym zarządzaniu zachowaniem. W profilaktyce skuteczne były tylko programy zarządzania zachowaniem, same albo połączone z samoregulacją rodzica. Autorzy wnioskują, że programy o bardziej skupionej treści dają silniejsze efekty (Leijten i wsp., 2022).

Czy pora na terapię?
Bezpłatny test - 10 pytań, wyniki w 3 minuty
Zrób test →
Zrób test →

Zaburzenia zachowania u młodzieży

Przegląd metod psychospołecznych dla młodzieży z zachowaniami destrukcyjnymi objął 149 badań. Trzy metody uznano za metody o ugruntowanej skuteczności, siedem za prawdopodobnie skuteczne, a dziesięć za możliwie skuteczne; 52 pozostają eksperymentalne, a 22 mają wątpliwą skuteczność. Metody z trzech najwyższych poziomów niemal zawsze łączyły więcej niż jedno podejście teoretyczne. Autorzy zwracają uwagę na brak badań nad pomocą dla nastolatków, którzy nie weszli jeszcze w konflikt z prawem (McCart i wsp., 2023).

Leki w zaburzeniach zachowania i agresji

Przegląd Cochrane dotyczący atypowych leków przeciwpsychotycznych objął 10 badań i 896 dzieci i nastolatków w wieku 5–18 lat; osiem badań dotyczyło risperidonu. W badaniach trwających od 4 do 10 tygodni risperidon zmniejszał agresję (różnica 6,49 punktu w 45-punktowej podskali drażliwości; dowody niskiej jakości) i problemy z zachowaniem (różnica 8,61 punktu; dowody umiarkowanej jakości). Dzieci leczone risperidonem przybierały na wadze średnio o 2,37 kg więcej niż otrzymujące placebo. Dziewięć z dziesięciu badań miało wsparcie firm farmaceutycznych, a żadne nie oceniało funkcjonowania w rodzinie i w szkole (Loy i wsp., 2017).

Czego jeszcze nie wiemy

Nie wiadomo, jakie są efekty odległe programów dla rodziców; autorzy przeglądu Cochrane wskazują na potrzebę długoterminowej oceny wyników (Furlong i wsp., 2012). Nie wiadomo też, jak dobrać treść programu do konkretnej rodziny (Leijten i wsp., 2022) ani jak pomagać nastolatkom, zanim trafią do systemu wymiaru sprawiedliwości (McCart i wsp., 2023). Niejasne pozostają skutki dłuższego stosowania leków, bo dostępne badania są krótkie (Loy i wsp., 2017).

Wnioski dla praktyki

  • Pierwszym wyborem u dzieci do 12. roku życia jest program dla rodziców oparty na zarządzaniu zachowaniem, grupowy albo indywidualny z udziałem dziecka (Kaminski i Claussen, 2017).
  • Trzon pracy z rodzicami to pochwała i inne formy pozytywnego wzmacniania oraz naturalne i logiczne konsekwencje (Leijten i wsp., 2019).
  • W leczeniu lepiej sprawdzają się programy skupione niż rozbudowane (Leijten i wsp., 2022).
  • Wybierając program, warto sprawdzić wyniki badań tego konkretnego programu, bo metody z tej samej rodziny różnią się skutecznością (Kaminski i Claussen, 2017).
  • Udział w programie poprawia także zdrowie psychiczne rodziców, co warto im powiedzieć (Furlong i wsp., 2012).
  • Leki bywają stosowane, zwłaszcza przy współwystępującym ADHD (Fairchild i wsp., 2019). Decyzja należy do lekarza i wymaga kontroli masy ciała (Loy i wsp., 2017).

Najczęstsze pytania

Jakie są objawy zaburzeń zachowania u dzieci?

W zaburzeniu opozycyjno-buntowniczym to utrwalony gniewny i drażliwy nastrój, kłótliwość, buntownicze zachowanie i mściwość. W zaburzeniach zachowania w węższym znaczeniu to nasilone zachowania antyspołeczne i agresywne (Hawes i wsp., 2023; Fairchild i wsp., 2019).

Od jakiego wieku diagnozuje się zaburzenia zachowania?

Zaburzenie opozycyjno-buntownicze zaczyna się zwykle przed 8. rokiem życia, a zaburzenia zachowania pojawiają się w dzieciństwie albo w okresie dorastania (Hawes i wsp., 2023; Fairchild i wsp., 2019).

Jakie są przyczyny zaburzeń zachowania?

Nie ma jednej. Składają się na nie czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne, w tym genetyczne i środowiskowe (Steiner i wsp., 2007; Fairchild i wsp., 2019).

Co działa najlepiej w zaburzeniach zachowania u dzieci?

Programy behawioralne dla rodziców. Zmniejszają problemy z zachowaniem dziecka zarówno w ocenie rodziców, jak i w ocenie niezależnej (Furlong i wsp., 2012).

Których technik uczyć rodziców w pierwszej kolejności?

Pochwały i innych form pozytywnego wzmacniania oraz stosowania naturalnych i logicznych konsekwencji (Leijten i wsp., 2019).

Czy efekty się utrzymują?

W zbiorczej analizie metaanaliz efekty utrzymywały się w okresie obserwacji (Mingebach i wsp., 2018), ale danych z wieloletniej obserwacji brakuje (Furlong i wsp., 2012).

Jaką rolę odgrywają leki?

Leki bywają stosowane, zwłaszcza przy współwystępującym ADHD (Fairchild i wsp., 2019). Risperidon zmniejsza agresję i problemy z zachowaniem w krótkim okresie, ale powoduje przyrost masy ciała (Loy i wsp., 2017).

Źródła naukowe (11)

  1. 1
    Furlong M i wsp. (2012)
    Behavioural and cognitive-behavioural group-based parenting programmes for early-onset conduct problems in children aged 3 to 12 years
    The Cochrane database of systematic reviews
    przegląd systematycznyDOI: 10.1002/14651858.CD008225.pub2
  2. 2
    Leijten P i wsp. (2019)
    Meta-Analyses: Key Parenting Program Components for Disruptive Child Behavior
    Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry
    metaanalizaDOI: 10.1016/j.jaac.2018.07.900
  3. 3
    Leijten P, Melendez-Torres GJ, Gardner F (2022)
    Research Review: The most effective parenting program content for disruptive child behavior - a network meta-analysis
    Journal of child psychology and psychiatry, and allied disciplines
    metaanalizaDOI: 10.1111/jcpp.13483
  4. 4
    Mingebach T i wsp. (2018)
    Meta-meta-analysis on the effectiveness of parent-based interventions for the treatment of child externalizing behavior problems
    PloS one
    metaanalizaDOI: 10.1371/journal.pone.0202855
  5. 5
    Loy JH i wsp. (2017)
    Atypical antipsychotics for disruptive behaviour disorders in children and youths
    The Cochrane database of systematic reviews
    przegląd systematycznyDOI: 10.1002/14651858.CD008559.pub3
  6. 6
    McCart MR, Sheidow AJ, Jaramillo J (2023)
    Evidence Base Update of Psychosocial Treatments for Adolescents with Disruptive Behavior
    Journal of clinical child and adolescent psychology : the official journal for the Society of Clinical Child and Adolescent Psychology, American Psychological Association, Division 53
    przeglądDOI: 10.1080/15374416.2022.2145566
  7. 7
    Kaminski JW, Claussen AH (2017)
    Evidence Base Update for Psychosocial Treatments for Disruptive Behaviors in Children
    Journal of clinical child and adolescent psychology : the official journal for the Society of Clinical Child and Adolescent Psychology, American Psychological Association, Division 53
    przeglądDOI: 10.1080/15374416.2017.1310044
  8. 8
    Fairchild G i wsp. (2019)
    Conduct disorder
    Nature reviews. Disease primers
    przeglądDOI: 10.1038/s41572-019-0095-y
  9. 9
    Hawes DJ i wsp. (2023)
    Oppositional defiant disorder
    Nature reviews. Disease primers
    przeglądDOI: 10.1038/s41572-023-00441-6
  10. 10
    Steiner H, Remsing L, Work Group on Quality Issues (2007)
    Practice parameter for the assessment and treatment of children and adolescents with oppositional defiant disorder
    Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry
    wytyczneDOI: 10.1097/01.chi.0000246060.62706.af
  11. 11
    Njardvik U i wsp. (2025)
    Psychiatric comorbidity in children and adolescents with ADHD: A systematic review and meta-analysis
    Clinical psychology review
    metaanalizaDOI: 10.1016/j.cpr.2025.102571

Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.

Czy ten artykuł był pomocny?

Specjalista dnia
Aleksandra Firat
Aleksandra Firat
Psycholog, Psycholog dziecięcy
★★★★★5.0
Umów wizytę →Zobacz innych specjalistów

Powiązane artykuły

Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) u dorosłych w spektrum autyzmu: na czym polega i co pokazały badania
7 min · psychoterapia
Terapia wspomagana MDMA w PTSD: wyniki badań fazy 3, zastrzeżenia i odmowa rejestracji
6 min · trauma
Ketamina i esketamina w leczeniu depresji lekoopornej: mechanizm działania, skuteczność i bezpieczeństwo
9 min · ogolne
ADHD u dorosłych: diagnoza, narzędzia i leczenie w świetle konsensusów, wytycznych i badań
7 min · neurodywersja
Czytaj dalej

Podobne artykuły

Dla Specjalistów
Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) u dorosłych w spektrum autyzmu: na czym polega i co pokazały badania
7 min czytania
Dla Specjalistów
Terapia wspomagana MDMA w PTSD: wyniki badań fazy 3, zastrzeżenia i odmowa rejestracji
6 min czytania
Dla Specjalistów
Ketamina i esketamina w leczeniu depresji lekoopornej: mechanizm działania, skuteczność i bezpieczeństwo
9 min czytania