Rozpoznanie ADHD u osoby dorosłej wymaga więcej niż dodatniego wyniku kwestionariusza. Badania narzędzi pokazują, że krótka skala przesiewowa wykrywa zdecydowaną większość przypadków, ale w populacji ogólnej co trzeci wynik dodatni jest fałszywy, a wspomnienia dorosłych o początku objawów w dzieciństwie słabo zgadzają się z tym, co odnotowano, gdy byli dziećmi. Poniżej przegląd tego, co na temat diagnozy mówią konsensusy ekspertów, wytyczne i badania poszczególnych narzędzi.

ADHD u dorosłych: diagnoza, narzędzia i leczenie w świetle konsensusów, wytycznych i badań
- 1Sześciopytaniowa skala przesiewowa ASRS dla DSM-5 ma czułość 91,4% i swoistość 96,0% w populacji ogólnej, ale wartość predykcyjną dodatnią 67,3% (Ustun i wsp., 2017).
- 2Cztery sposoby pytania 25-latków o początek objawów słabo zgadzały się z danymi zebranymi w dzieciństwie: pole pod krzywą ROC od 0,57 do 0,68 (Riglin i wsp., 2022).
- 3Około 95% osób z dodatnim wynikiem na listach objawów nie spełniło kryteriów ADHD o późnym początku po starannej ocenie; najczęstszą przyczyną było używanie substancji (Sibley i wsp., 2018).
- 4Testy neuropsychologiczne służą opisowi trudności i planowaniu leczenia, a wyniki badań nad EEG są niespójne (Fuermaier i wsp., 2019; Adamou i wsp., 2020).
ADHD u dorosłych: czym jest i jak często występuje
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) należy do najczęstszych zaburzeń psychicznych wieku dziecięcego i często utrzymuje się w dorosłości oraz w starszym wieku. ADHD u dorosłych bywa zaburzeniem trwającym całe życie i upośledzającym funkcjonowanie, a piętno wynikające głównie z braku wiedzy zwiększa cierpienie pacjentów (Kooij i wsp., 2019). Metaanaliza badań populacyjnych szacuje częstość ADHD u osób dorosłych z początkiem objawów w dzieciństwie na 2,58%, a objawowego ADHD niezależnie od wieku początku na 6,76%. Częstość maleje z wiekiem (Song i wsp., 2021).
Diagnoza ADHD u dorosłych: konsensusy i wytyczne
Europejski konsensus z 2019 roku, przygotowany przez 63 ekspertów, opisuje ADHD jako zaburzenie, które często utrzymuje się w dorosłości i w starszym wieku, a w wielu krajach Europy pozostaje nierozpoznane i nieleczone (Kooij i wsp., 2019). Dokument odpowiada na trzy pytania: jak wygląda obraz kliniczny ADHD u dorosłych, jak je prawidłowo diagnozować i jak leczyć. Autorzy podkreślają, że narzędzia do badań przesiewowych i diagnozy są dostępne.
Międzynarodowy konsensus Światowej Federacji ADHD zebrał 208 twierdzeń popartych dużymi badaniami lub metaanalizami, zatwierdzonych przez 80 autorów z 27 krajów (Faraone i wsp., 2021). Australijskie wytyczne kliniczne z 2023 roku zawierają 113 zaleceń dotyczących rozpoznawania, badań przesiewowych, diagnozy i leczenia, obejmujących także dorosłych. Opracował je zespół 23 osób, w tym psychiatrzy, psycholodzy i osoby z własnym doświadczeniem ADHD, a tam, gdzie było to zasadne, zaktualizowano przeglądy dowodów z brytyjskich wytycznych NICE z 2018 roku (May i wsp., 2023).
Test przesiewowy ASRS: czuły, ale nie rozstrzyga o rozpoznaniu ADHD
Najlepiej opisanym narzędziem przesiewowym jest skala samooceny Światowej Organizacji Zdrowia (ang. Adult ADHD Self-Report Scale, ASRS) w wersji dostosowanej do kryteriów DSM-5, szerszych niż w DSM-IV. Ustun i wsp. (2017) wyłonili sześć pytań, które najlepiej odróżniały osoby z ADHD od pozostałych, i sprawdzili je w odniesieniu do częściowo ustrukturyzowanego wywiadu diagnostycznego u 637 osób.
| Próba | Odsetek osób z ADHD | Czułość | Swoistość | Wartość predykcyjna dodatnia |
|---|---|---|---|---|
| Populacja ogólna (dane ważone) | 8,2% | 91,4% | 96,0% | 67,3% |
| Próba kliniczna: osoby zgłaszające się na diagnozę i grupa kontrolna z podstawowej opieki zdrowotnej | 57,7% | 91,9% | 74,0% | 82,8% |
Wartość predykcyjna dodatnia mówi, jaka część osób z dodatnim wynikiem rzeczywiście spełnia kryteria. W populacji ogólnej było to 67,3%, czyli mniej więcej co trzeci dodatni wynik nie potwierdzał się w wywiadzie. Wśród osób zgłaszających się na diagnozę swoistość spadała do 74,0%. Skala nadaje się więc do wstępnej selekcji, ale nie zastępuje pełnej oceny.
Wywiad diagnostyczny DIVA
Punktem odniesienia w badaniach narzędzi przesiewowych jest wywiad diagnostyczny (Ustun i wsp., 2017). Jednym z narzędzi, które go porządkują, jest częściowo ustrukturyzowany wywiad DIVA 2.0 (ang. Diagnostic Interview for ADHD in Adults). W badaniu Ramosa-Quirogi i wsp. (2019) u 40 pacjentów ambulatoryjnych rozpoznania postawione na jego podstawie zgadzały się w 100% z rozpoznaniami z wywiadu CAADID, a nasilenie objawów korelowało z trzema skalami samooceny (współczynniki od 0,544 do 0,720). Badanie było małe i odnosiło się do kryteriów DSM-IV.
Objawy ADHD w dzieciństwie: najtrudniejsza część diagnozy u dorosłych
Kryteria wymagają, by objawy były obecne już w dzieciństwie, a u dorosłego zwykle ustala się to z pamięci. Riglin i wsp. (2022) porównali w prospektywnej kohorcie cztery sposoby pytania 25-latków (138 osób) o początek objawów z danymi zebranymi, gdy badani byli dziećmi. Wszystkie cztery sposoby słabo odróżniały osoby z objawami w dzieciństwie od pozostałych (pole pod krzywą ROC od 0,57 do 0,68). Autorzy sugerują, że lepiej prosić o przypomnienie konkretnych objawów niż o podanie wieku, w którym się zaczęły.
Drugi problem to objawy pojawiające się późno. Sibley i wsp. (2018) przeanalizowali osiem kolejnych ocen 239 osób bez ADHD w dzieciństwie, prowadzonych średnio od 10. do 24. roku życia. Około 95% osób, które uzyskały dodatni wynik na listach objawów, nie spełniło kryteriów ADHD o późnym początku po uwzględnieniu upośledzenia funkcjonowania, historii psychiatrycznej i używania substancji. Najczęstszą przyczyną wykluczenia było występowanie objawów wyłącznie w okresie intensywnego używania substancji. Nie znaleziono dowodów na ADHD zaczynające się w dorosłości niezależnie od złożonej historii psychiatrycznej.
Testy neuropsychologiczne i EEG
Ocenę funkcji poznawczych stosuje się po to, by opisać indywidualne trudności i zaplanować leczenie. Dobór testów jest trudny, bo profil poznawczy osób z ADHD jest bardzo zróżnicowany. W badaniu metodą delficką 27 klinicystów i badaczy uzgodniło ranking 16 funkcji neuropsychologicznych wartych oceny i zaproponowało narzędzia do ich pomiaru (Fuermaier i wsp., 2019).
Przegląd systematyczny badań nad elektroencefalografią wskazał na różnice między dorosłymi z ADHD a osobami bez rozpoznania, przede wszystkim podwyższoną moc fal theta. Autorzy oceniają, że EEG może wspomagać diagnozę, ale zwracają uwagę na niespójności wyników (Adamou i wsp., 2020).
Leczenie ADHD u dorosłych: leki i psychoterapia
Wytyczne zalecają leczenie wielomodalne, łączące metody farmakologiczne i niefarmakologiczne (May i wsp., 2023), a europejski konsensus podkreśla, że skuteczne, oparte na dowodach metody leczenia są dostępne (Kooij i wsp., 2019).
Wśród leków w metaanalizie sieciowej 133 badań z podwójnie ślepą próbą u dorosłych lepiej niż placebo wypadły w ocenie klinicystów amfetaminy (−0,79), metylofenidat (−0,49), bupropion (−0,46) i atomoksetyna (−0,45). Z powodu działań niepożądanych leczenie przerywano częściej niż przy placebo podczas stosowania amfetamin, metylofenidatu, atomoksetyny i modafinilu. Autorzy wskazują amfetaminy jako leki pierwszego wyboru u dorosłych w leczeniu krótkoterminowym i zaznaczają, że danych o skutkach po 26 i 52 tygodniach było za mało (Cortese i wsp., 2018).
Jeśli chodzi o psychoterapię, w przeglądzie Cochrane terapia poznawczo-behawioralna zmniejszała objawy ADHD w samoocenie wobec listy oczekujących (−0,84; 5 badań, 251 osób). U osób przyjmujących leki dawała dodatkową poprawę w porównaniu z samymi lekami (−0,80; 2 badania, 65 osób; bardzo niska jakość dowodów) (Lopez i wsp., 2018).
O wyborze i dawkowaniu leków decyduje lekarz psychiatra.
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiadomo, jak wiarygodnie ustalać początek objawów w dzieciństwie, skoro pamięć dorosłych jest zawodna (Riglin i wsp., 2022). Nie wiadomo też, jak różni się obraz ADHD u kobiet i mężczyzn oraz jak rozpoznawać je u osób starszych; europejski konsensus wskazuje te obszary jako wymagające badań (Kooij i wsp., 2019). Niejasne pozostaje, czy EEG wnosi coś ponad wywiad kliniczny, bo dotychczasowe wyniki są niespójne (Adamou i wsp., 2020).
Wnioski dla praktyki
- Dodatni wynik skali przesiewowej to powód do pełnej oceny, nie rozpoznanie.
- Pytając o dzieciństwo, lepiej dopytywać o konkretne objawy niż o wiek, w którym się zaczęły (Riglin i wsp., 2022). Pomocne są informacje od innych osób: w badaniu Sibley i wsp. (2018) ocenę opierano na relacjach rodziców, nauczycieli i samych badanych.
- Przy objawach, które pojawiły się w okresie dorastania lub później, trzeba starannie ocenić upośledzenie funkcjonowania, historię psychiatryczną i używanie substancji, zanim rozpocznie się leczenie (Sibley i wsp., 2018).
- Badanie neuropsychologiczne pomaga opisać trudności pacjenta i zaplanować pomoc; tak określają jego cel autorzy konsensusu (Fuermaier i wsp., 2019).
Najczęstsze pytania
Jak często występuje ADHD u dorosłych?
ADHD z początkiem objawów w dzieciństwie ma 2,58% osób dorosłych, a objawy ADHD niezależnie od wieku początku 6,76% (Song i wsp., 2021).
Jak leczy się ADHD u dorosłych?
Wielomodalnie: lekami i metodami niefarmakologicznymi (May i wsp., 2023). Wśród leków najsilniejszy efekt u dorosłych miały amfetaminy (Cortese i wsp., 2018), a terapia poznawczo-behawioralna zmniejszała objawy także u osób przyjmujących leki (Lopez i wsp., 2018). Leczenie dobiera lekarz.
Czy dodatni wynik testu przesiewowego oznacza ADHD?
Nie. W populacji ogólnej kryteria spełniało 67,3% osób z dodatnim wynikiem sześciopytaniowej skali ASRS (Ustun i wsp., 2017).
Czy ADHD może zacząć się w dorosłości?
W badaniu z wielokrotną oceną od dzieciństwa do wczesnej dorosłości nie znaleziono na to dowodów. Objawy pojawiające się późno częściej wynikały z innego zaburzenia, z używania substancji albo nie wiązały się z upośledzeniem funkcjonowania (Sibley i wsp., 2018).
Jak pytać dorosłego o objawy z dzieciństwa?
O konkretne objawy, a nie o wiek ich początku. Trzeba przy tym pamiętać, że każda z badanych metod odtwarzania wspomnień słabo zgadzała się z danymi z dzieciństwa (Riglin i wsp., 2022).
Czy EEG albo testy neuropsychologiczne wystarczą do rozpoznania?
Nie ma na to dowodów w omówionych pracach. EEG może co najwyżej wspomagać diagnozę, a jego wyniki są niespójne (Adamou i wsp., 2020). Testy neuropsychologiczne służą opisowi trudności i planowaniu leczenia (Fuermaier i wsp., 2019).
Źródła naukowe (12)
- Kooij JJS i wsp. (2019)Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHDEuropean psychiatry : the journal of the Association of European Psychiatristsstanowisko ekspertówDOI: 10.1016/j.eurpsy.2018.11.001
- May T i wsp. (2023)The Australian evidence-based clinical practice guideline for attention deficit hyperactivity disorderThe Australian and New Zealand journal of psychiatrywytyczneDOI: 10.1177/00048674231166329
- Faraone SV i wsp. (2021)The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorderNeuroscience and biobehavioral reviewsstanowisko ekspertówDOI: 10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
- Ustun B i wsp. (2017)The World Health Organization Adult Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Self-Report Screening Scale for DSM-5JAMA psychiatrybadanie obserwacyjneDOI: 10.1001/jamapsychiatry.2017.0298
- Ramos-Quiroga JA i wsp. (2019)Criteria and Concurrent Validity of DIVA 2.0: A Semi-Structured Diagnostic Interview for Adult ADHDJournal of attention disordersbadanie obserwacyjneDOI: 10.1177/1087054716646451
- Sibley MH i wsp. (2018)Late-Onset ADHD Reconsidered With Comprehensive Repeated Assessments Between Ages 10 and 25The American journal of psychiatrybadanie obserwacyjneDOI: 10.1176/appi.ajp.2017.17030298
- Riglin L i wsp. (2022)Assessment of age-at-onset criterion for adult attention-deficit hyperactivity disorderThe British journal of psychiatry : the journal of mental sciencebadanie obserwacyjneDOI: 10.1192/bjp.2021.122
- Fuermaier ABM i wsp. (2019)Neuropsychological assessment of adults with ADHD: A Delphi consensus studyApplied neuropsychology. Adultstanowisko ekspertówDOI: 10.1080/23279095.2018.1429441
- Adamou M, Fullen T, Jones SL (2020)EEG for Diagnosis of Adult ADHD: A Systematic Review With Narrative AnalysisFrontiers in psychiatryprzegląd systematycznyDOI: 10.3389/fpsyt.2020.00871
- Song P i wsp. (2021)The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: A global systematic review and meta-analysisJournal of global healthmetaanalizaDOI: 10.7189/jogh.11.04009
- Cortese S i wsp. (2018)Comparative efficacy and tolerability of medications for attention-deficit hyperactivity disorder in children, adolescents, and adults: a systematic review and network meta-analysisThe lancet. PsychiatrymetaanalizaDOI: 10.1016/S2215-0366(18)30269-4
- Lopez PL i wsp. (2018)Cognitive-behavioural interventions for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in adultsThe Cochrane database of systematic reviewsprzegląd systematycznyDOI: 10.1002/14651858.CD010840.pub2
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?


