Socjopata – kim jest, jak go rozpoznać i czym różni się od psychopaty?

Kim jest socjopata?

Socjopatia, podobnie jak inne zaburzenia osobowości, nie oznacza, że dana osoba jest „szalona" w potocznym sensie tego słowa. Socjopata potrafi sprawnie funkcjonować zawodowo, budować relacje społeczne i sprawiać bardzo dobre pierwsze wrażenie. Właśnie dlatego rozpoznanie tego zaburzenia bywa tak trudne, a życie z socjopatą lub w jego bliskim otoczeniu może być długo niezrozumiałym źródłem bólu.

Cechy socjopaty, jak go rozpoznać?

Rozpoznać socjopatę nie jest łatwo, bo wiele charakterystycznych zachowań ujawnia się dopiero z czasem. Do najważniejszych cech osobowości dyssocjalnej należą: trwałe lekceważenie innych ludzi, brak poczucia winy po skrzywdzeniu kogoś oraz wyraźna tendencja do manipulowania otoczeniem dla osiągnięcia swoich celów. Osoba z tym zaburzeniem rzadko odczuwa wyrzuty sumienia, nawet gdy jej działania wyrządziły komuś realną krzywdę.

Socjopata jest też często impulsywny, trudno mu planować z wyprzedzeniem i dotrzymywać zobowiązań. Kłamstwo przychodzi mu z łatwością, a kłamie nie tylko w wielkich sprawach, ale też bez wyraźnego powodu. Ponadto wykazuje wyrachowanie w relacjach, traktując drugą osobę instrumentalnie. Charakterystyczne jest też lekceważenie zasad bezpieczeństwa, zarówno własnego, jak i innych ludzi, a w skrajnych przypadkach sięganie po przemoc fizyczną.

• Trwałe łamanie norm społecznych i prawa
• Brak empatii wobec cierpienia innych
• Skłonność do manipulowania i kłamstwa
• Impulsywność i niezdolność do planowania
• Brak wyrzutów sumienia i brak poczucia winy
• Wyrachowanie w relacjach interpersonalnych
• Drażliwość i agresywność

Co ważne, pojedyncze zachowania z tej listy nie wystarczą do postawienia diagnozy. Specjalista ocenia wzorzec zachowań w czasie, a nie jednorazowe incydenty. Psychopatologia wymaga całościowego obrazu klinicznego.

Socjopatia, przyczyny powstawania zaburzenia

Skąd bierze się socjopatia? Badania wskazują, że za jej rozwojem stoi połączenie czynników biologicznych i środowiskowych. Czynnik biologiczny odgrywa tu istotną rolę, bo osoby z tym zaburzeniem często wykazują odmienną aktywność w obszarach mózgu odpowiedzialnych za regulację emocji i hamowanie impulsów. Dlatego socjopatii nie można sprowadzać wyłącznie do złego wychowania.

Jednocześnie środowisko ma ogromne znaczenie. Zaburzenia zachowania w dzieciństwie, doświadczenie przemocy, zaniedbanie emocjonalne czy niestabilny dom rodzinny zwiększają ryzyko rozwinięcia osobowości dyssocjalnej w dorosłości. Cierpiałkowska, polska badaczka psychopatologii, zwraca uwagę na to, że dyssocjalne zaburzenia osobowości niemal zawsze mają historię we wczesnych, trudnych doświadczeniach życiowych. Socjopatia nie powstaje z dnia na dzień, lecz kształtuje się latami.

Socjopata a psychopata, czym się różnią?

W kulturze masowej terminy „socjopata" i „psychopata" bywają używane wymiennie. Psychopatia i socjopatia to jednak dwa różne obrazy kliniczne, choć oba mieszczą się w szerokiej kategorii antyspołecznego zaburzenia osobowości. Psychopata zazwyczaj jest chłodny, wykalkulowany i pozbawiony jakichkolwiek emocji w relacjach. Jego działanie jest metodyczne i planowe, a pozorne zainteresowanie innymi służy wyłącznie realizacji celów.

Socjopata natomiast bywa bardziej impulsywny i emocjonalny. Potrafi tworzyć powierzchowne więzi z wybranymi osobami, choć i one mają charakter instrumentalny. Psychopatyczny chłód kontra socjopatyczna impulsywność, to uproszczone, ale użyteczne rozróżnienie. Warto jednak pamiętać, że w praktyce klinicznej granica między tymi obrazami jest płynna, a diagnoza zawsze należy do specjalisty.