Depersonalizacja i derealizacja – czym są, jakie mają objawy i jak sobie z nimi radzić?

Czym jest depersonalizacja?

Depersonalizacja to zaburzenie dysocjacyjne polegające na odczuwaniu poczucia oddzielenia od własnych myśli, emocji i ciała. Osoba doświadczająca tego stanu ma wrażenie, że obserwuje siebie z zewnątrz, jakby była widzem własnego życia. Co istotne, kontakt z rzeczywistością nie jest tracony, czyli osoba rozumie, że to tylko subiektywne odczucie, nie zaś objaw psychotyczny. Dlatego depersonalizacja różni się zasadniczo od psychozy czy innych zaburzeń psychicznych, w których następuje faktyczne zerwanie z rzeczywistością.

Depersonalizacja często współwystępuje z derealizacją, czyli poczuciem nierealności otoczenia. Razem tworzą tak zwany zespół depersonalizacji-derealizacji (depersonalizacja-derealizacja disorder w literaturze anglojęzycznej). Epizody mogą trwać od kilku sekund do wielu godzin, a w cięższych przypadkach stają się stanem niemal ciągłym, który poważnie utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Objawy depersonalizacji, które warto znać

Objawy depersonalizacji są trudne do opisania, bo dotyczą czegoś tak podstawowego jak poczucie własnej tożsamości. Najczęściej osoby cierpiące na to zaburzenie mówią o uczuciu oderwania od własnego ciała, wrażeniu patrzenia na siebie z zewnątrz lub z góry, poczuciu obcości wobec własnych rąk, twarzy czy głosu. Ponadto zdolność do odczuwania emocji bywa osłabiona, przez co radość, smutek czy miłość odczuwasz jakby przez szybę.

Do typowych objawów należą również:

• poczucie obcości wobec własnych myśli i wspomnień
• wrażenie, że poruszasz się automatycznie, bez poczucia sprawczości
• poczucie nierealności własnego ciała lub jego fragmentów
• obcość w kontakcie z emocjami, jakby były „wyciszone"
• trudności z koncentracją i poczucie dezorientacji

Objawy derealizacji, które towarzyszą depersonalizacji, dotyczą natomiast otoczenia. Osoba doświadczająca derealizacji odczuwa, że świat wokół jest mglisto nierealny, jakby widziany przez zamazaną szybę lub jak na filmie. Kolory mogą wydawać się blade, przedmioty nierealne, a znajome miejsca nagle obce.

Czym różni się derealizacja od depersonalizacji?

Choć derealizacja i depersonalizacja są ze sobą ściśle powiązane, dotyczą nieco innych obszarów. Depersonalizacja odnosi się do poczucia oderwania od samego siebie, własnego ciała i własnej tożsamości. Derealizacja z kolei to poczucie oderwania od rzeczywistości zewnętrznej, czyli od ludzi, miejsc i przedmiotów wokół. Mieć wrażenie, że Twoje ręce należą do kogoś innego, to depersonalizacja, natomiast odczuć, że pokój, w którym siedzisz, jest nierealny jak dekoracja teatralna, to już derealizacja.

W praktyce oba stany rzadko występują osobno. Zespół depersonalizacji-derealizacji najczęściej łączy oba doświadczenia, co sprawia, że całość jest szczególnie dezorientująca i trudna do opisania bliskim.

Przyczyny zespołu depersonalizacji-derealizacji

Przyczyny depersonalizacji są wieloczynnikowe. Stres i silny lęk to jedne z najczęstszych wyzwalaczy, szczególnie w sytuacjach zagrożenia lub chronicznego napięcia. Mózg niejako „odłącza się" w ramach mechanizmu obronnego, chroniąc przed przytłaczającymi emocjami. Dlatego depersonalizacja bardzo często pojawia się w przebiegu zaburzeń lękowych, PTSD (zespołu stresu pourazowego) oraz depresji.

Do innych przyczyn należą:

• traumatyczne przeżycia, szczególnie z wczesnego dzieciństwa
• substancje psychoaktywne, zwłaszcza marihuana, LSD czy amfetamina
• zaburzenia snu i silne wyczerpanie fizyczne
• nagłe zmiany w życiu, żałoba, wypalenie zawodowe
• niektóre choroby neurologiczne i zaburzenia metaboliczne

Badania pokazują, że epizodyczna depersonalizacja jest zaskakująco powszechna. Szacuje się, że nawet połowa dorosłych doświadczyła jej przynajmniej raz w życiu, zwykle w sytuacji skrajnego stresu lub niedoboru snu. Problemem staje się wtedy, gdy epizody się powtarzają lub nabierają charakteru chronicznego.