Czy efekt Mozarta czyni mądrzejszym? Słuchanie Mozarta a inteligencja – co mówi nauka

Skąd wziął się efekt Mozarta?

Wszystko zaczęło się w 1993 roku, kiedy amerykańska psycholog Frances Rauscher ze współpracownikami opublikowała w prestiżowym piśmie „Nature" wyniki krótkiego eksperymentu. Badaczka poddano testom grupę studentów, którzy przez 10-15 minut słuchali Sonaty na dwa fortepiany D-dur Wolfganga Amadeusza Mozarta, czyli słynnego KV 448. Następnie rozwiązywali zadania sprawdzające inteligencję przestrzenną. Wyniki były nieco lepsze niż u osób, które spędziły te minuty w ciszy lub słuchając relaksacyjnych instrukcji.

Rauscher ostrożnie opisała ten efekt jako krótkotrwały i ograniczony wyłącznie do zadań przestrzennych. Natomiast media i opinia publiczna zrobiły z tego coś zupełnie innego. W nagłówkach gazet pojawiło się hasło, że słuchanie Mozarta czyni nas mądrzejszymi w ogóle, na stałe i bezwarunkowo. Popularyzator Don Campbell napisał bestsellerową książkę zatytułowaną The Mozart Effect, a płyty CD z muzyką Mozarta dla niemowląt rozchodziły się w milionowych nakładach. Gubernator stanu Georgia Zell Miller wniósł nawet projekt ustawy, która zobowiązywała szpitale do puszczania muzyki Mozarta noworodkom.

Wcześniej swój wkład w mit miał też francuski badacz Alfred Tomatis, który wywodził, że kompozytor pisał muzykę idealnie dopasowaną do ludzkiego ucha, zdolną stymulować mózg jak żadna inna. Dr Tomatis wywodził swoje teorie z osobistej praktyki klinicznej, jednak nigdy nie przedstawił dowodów spełniających standardy naukowe.

Czy efekt Mozarta czyni mądrzejszym? Co pokazują badania

Kiedy inni naukowcy próbowali powtórzyć wyniki Frances Rauscher, zaczęły się problemy. Meta-analizy obejmujące dziesiątki badań wykazały, że efekt, jeśli w ogóle się pojawia, jest minimalny, nietrwały i dotyczy bardzo wąskiego zakresu zdolności. Badacze z instytutu badań psychologicznych Uniwersytetu w Wiedniu przeprowadzili kompleksową analizę dostępnej literatury i doszli do wniosku, że nie ma przekonujących dowodów na to, że muzyka Mozarta poprawia inteligencję ogólną ani że jej wpływ jest trwalszy niż kilka minut po zakończeniu słuchania.

Co więcej, okazało się, że podobny krótkotrwały wzrost wyników w testach przestrzennych można uzyskać, słuchając Beethovena, czytając ciekawą historię, a nawet słuchając audiobooka z powieścią. Mechanizm jest prosty: każda stymulująca aktywność podnosi poziom pobudzenia i poprawia chwilowe skupienie, co przekłada się na nieco lepsze wyniki w testach. Muzyka Mozarta nie robi tu niczego wyjątkowego.

Alex Ross, ceniony krytyk muzyczny i autor głośnych tekstów o muzyce klasycznej, opisał tę historię jako jeden z długich i gorących sporów, gdzie nauka musi walczyć z własnym medialnym zniekształceniem. Rezultat oryginalnego eksperymentu był ciekawą, skromną obserwacją. To, co z niej zrobiono, nie miało wiele wspólnego z tym, co Frances Rauscher faktycznie zbadała i napisała.

Czy muzyka Mozarta czyni cuda dla niemowląt?

Szczególnie mocno zakorzenił się mit, że słuchanie muzyki Mozarta w łonie matki albo tuż po urodzeniu daje niemowlęciu przewagę intelektualną na całe życie. Rodzice kupowali specjalne słuchawki na brzuch ciężarnych kobiet i urządzenia odtwarzające sonaty Mozarta bezpośrednio do kołyski. Brzmi sensownie, prawda? W końcu wczesna stymulacja jest ważna. Problem w tym, że badania tego nie potwierdzają.

Przeglądy badań dotyczące wpływu muzyki na niemowlęta i płody pokazują, że owszem, dzieci reagują na dźwięki, a stymulacja słuchowa ma znaczenie dla rozwoju. Natomiast nie ma żadnych dowodów na to, że akurat sonaty Mozarta działają lepiej niż inne rodzaje muzyki, spokojne głosy rodziców czy zwykłe dźwięki domowego środowiska. Muzyka mozarta czyni cuda w wyobraźni rodziców, nie w laboratoriach neurobiologów.