Czy autyzm można wyleczyć? Objawy, diagnoza i terapie autyzmu – co naprawdę mówi nauka

Czym jest autyzm? Zaburzenie ze spektrum autyzmu w pigułce

Autyzm to zaburzenie neurorozwojowe, a dokładniej zaburzenie ze spektrum autyzmu (ASD, z ang. autism spectrum disorder), które wpływa na sposób, w jaki człowiek postrzega świat, komunikuje się i wchodzi w interakcje z innymi. Objawy autyzmu obejmują trudności w komunikacji społecznej, ograniczone lub powtarzające się wzorce zachowań oraz często nadwrażliwość lub podwrażliwość sensoryczną. Spektrum zaburzeń jest szerokie: autyzm u jednej osoby może wyglądać zupełnie inaczej niż u innej.

Autyzm nie jest chorobą psychiczną ani efektem złego wychowania. Autyzm to zaburzenie o podłożu neurologicznym, które kształtuje się już w okresie prenatalnym. Badania wskazują, że dziedziczność autyzmu szacuje się na poziomie 70–90%, co czyni go jednym z zaburzeń neurorozwojowych o silnym komponencie genetycznym. Równocześnie czynniki środowiskowe, zwłaszcza te działające we wczesnym dzieciństwie, również odgrywają pewną rolę w jego powstaniu.

Skąd bierze się pytanie: czy autyzm można wyleczyć?

Mit o możliwości wyleczenia autyzmu ma kilka źródeł. Po pierwsze, część rodziców i opiekunów obserwuje wyraźną poprawę funkcjonowania dziecka po intensywnej terapii i interpretuje ją jako „wyzdrowienie". Po drugie, przez lata krążyły nierzetelne informacje o cudownych dietach, suplementach czy metodach, które rzekomo „cofają" autyzm. Dlatego pytanie, czy autyzm jest wyleczalny, pojawia się tak często, a odpowiedź na nie wymaga rozróżnienia między wyleczeniem a rozwojem.

Autyzm nie jest czymś, co się „zapada" i z czego można wyzdrowieć. To sposób, w jaki mózg jest zbudowany i funkcjonuje. Mówienie, że autyzm jest wyleczalny, byłoby podobne do twierdzenia, że można wyleczyć leworęczność lub określony typ temperamentu. Symptomy mogą się zmieniać, pewne zachowania można modyfikować, natomiast neurologiczna struktura mózgu autystycznego pozostaje.

Przyczyna autyzmu: co wiemy, a czego jeszcze nie

Przyczyna autyzmu jest złożona i do dziś nie w pełni poznana. Badania wskazują na kombinację czynników genetycznych i środowiskowych. Niektóre mutacje genetyczne powiązane z autyzmem zostały zidentyfikowane, jednak większość przypadków ASD nie ma jednej, jasno określonej przyczyny genetycznej. Spektrum autyzmu dotyka około 2% dzieci, a stosunek diagnoz u chłopców do dziewcząt wynosi mniej więcej 4:1, choć nowsze badania sugerują, że różnica ta jest mniejsza niż dotychczas sądzono, a autyzm u kobiet jest po prostu częściej nierozpoznany.

Warto podkreślić, że autyzm nie jest dziedziczny w prostym, jednogenowym sensie. Autyzm jest dziedziczny w znaczeniu statystycznym: ryzyko wystąpienia zaburzenia wzrasta, gdy w rodzinie są już osoby z diagnozą ASD. Nie oznacza to jednak determinizmu. Ponadto nie istnieje żaden wiarygodny dowód naukowy łączący szczepionki z autyzmem, co zostało wielokrotnie obalone w dużych badaniach populacyjnych.

Objawy autyzmu: jak rozpoznać spektrum autyzmu

Objawy autyzmu pojawiają się zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie, choć diagnoza często stawiana jest później, szczególnie u dziewcząt i kobiet. Do głównych objawów należą: trudności w interakcjach społecznych, ograniczony kontakt wzrokowy, problemy z komunikacją werbalną i niewerbalną, skłonność do powtarzalnych zachowań oraz intensywne zainteresowania specjalne. Objawy autyzmu u dzieci mogą obejmować opóźnienie mowy, unikanie kontaktu wzrokowego i trudności w zabawie z rówieśnikami.

Autyzm u dorosłych bywa trudniejszy do rozpoznania, bo wiele osób autystycznych nauczyło się maskować swoje trudności. Zaburzenia ze spektrum autyzmu bardzo często współwystępują z innymi stanami, takimi jak ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi), zaburzenia lękowe, depresja czy trudności sensoryczne. Badania pokazują, że współwystępowanie innych diagnoz u osób z autyzmem jest raczej regułą niż wyjątkiem.

Diagnoza autyzmu: kto i jak może zdiagnozować autyzm

Diagnoza spektrum autyzmu wymaga specjalistycznej oceny przeprowadzonej przez psychiatrę, psychologa lub zespół diagnostyczny. Zdiagnozować autyzm można w każdym wieku, choć im wcześniej, tym lepiej: wczesna diagnoza autyzmu u dzieci otwiera dostęp do interwencji, które mają największy wpływ na rozwój dziecka. W diagnostyce stosuje się wywiady z opiekunami, obserwację zachowania i standaryzowane narzędzia psychologiczne.

Diagnoza autyzmu to nie wyrok, lecz punkt wyjścia. Rozpoznanie pozwala osobie autystycznej i jej otoczeniu zrozumieć, dlaczego pewne rzeczy są trudne, i uruchamia dostęp do odpowiedniego wsparcia. Co istotne, diagnoza spektrum autyzmu nie mówi nic o potencjale człowieka, jego wartości ani możliwościach życiowych.