Neuroobrazowanie schizofrenii opornej - strukturalne zmiany mózgu w TRS

Czym jest schizofrenia oporna na leczenie i dlaczego potrzebujemy biomarkerów

Schizofrenia (F20 wg ICD-11, Schizophrenia Spectrum Disorers wg DSM-5) to choroba psychiczna o złożonej etiologii, w której objawy pozytywne (urojenia, omamy, w tym charakterystyczne omamy słuchowe, gy pacjent słyszy głosy), objawy negatywne (spłaszczony afekt, wycofanie społeczne, apatia) oraz eficyty poznawcze tworzą niezwykle heterogeniczny obraz kliniczny. Schizofrenia występuje z częstością około 1% populacji ogólnej, a ryzyko wystąpienia schizofrenii rośnie przy obciążeniu rozinnym, choć pytanie, czy schizofrenia jest zieziczna, wymaga ostrożnej opowiezi: zieziczność szacuje się na 60-80%, ale sam mechanizm transmisji jest poligenowy i silnie moulowany przez czynniki środowiskowe.

Schizofrenia oporna na leczenie (treatment-resistant schizophrenia, TRS) efiniowana jest jako brak aekwatnej opowiezi na co najmniej wa kolejne kursy leczenia lekami przeciwpsychotycznymi w odpowiedniej awce i czasie trwania. W praktyce klinicznej rozpoznanie to oznacza, że standardowa farmakoterapia, obejmująca leki przeciwpsychotyczne pierwszej i drugiej generacji, nie przynosi wystarczającej reukcji objawów psychopatologicznych, a pacjent kontynuuje doświadczanie ostrych objawów psychotycznych lub istotnych objawów negatywnych mimo prawiłowo prowadzonego leczenia schizofrenii. Jedynym lekiem o udowodnionej skuteczności w TRS pozostaje klozapina, ale nawet ona nie pomaga około 40-50% chorych z tą postacią zaburzenia.

Dlaczego poszukiwanie strukturalnych biomarkerów mózgowych ma znaczenie? Ponieważ aktualnie rozpoznanie TRS opiera się wyłącznie na obserwacji klinicznej braku opowiezi na leczenie, co oznacza, że pacjent musi przejść przez miesiące, a niekiedy lata nieskutecznej farmakoterapii, zanim zostanie zakwalifikowany do klozapiny. Gdybyśmy dysponowali wczesnymi markerami neuroobrazowymi, moglibyśmy skrócić ten okres diagnostycznej niepewności i szybciej wrożyć właściwe postępowanie.

Objawy schizofrenii opornej a zmiany strukturalne mózgu

Objawy schizofrenii w postaci opornej na leczenie różnią się nie tylko nasileniem, ale prawopoobnie również położem neurobiologicznym o schizofrenii reagującej na standardowe leczenie farmakologiczne. Osoby ze schizofrenią oporną częściej prezentują przewlekłe objawy wytwórcze (przetrwałe urojenia paranoialne, uporczywe omamy słuchowe), głębokie objawy negatywne z wyraźnym wycofaniem społecznym i spłaszczonym afektem, a także barziej nasilone eficyty poznawcze utruniające codzienne funkcjonowanie.

Badania neuroobrazowe z ostatniej dekady konsekwentnie wskazują, że u chorych z TRS występują barziej rozległe zmiany strukturalne niż u pacjentów odpowiadających na leczenie. Kluczowe obszary to przede wszystkim: reukcja objętości istoty szarej w korze przeczołowej (szczególnie grzbietowo-bocznej), zmniejszenie objętości hipokampa i ciała migałowatego, poszerzenie komór bocznych mózgu oraz zmiany w integralności istoty białej, widoczne w badaniach tensora dyfuzji (DTI). Co istotne dla klinicysty, te różnice nie są jedynie statystycznym artefaktem grupowym, lecz korelują z nasileniem objawów i poziomem funkcjonowania poszczególnych pacjentów.

Przegląd najnowszych badań: co wiemy o neuroanatomii schizofrenii opornej

Moesti i wsp. (2025) przeprowadzili obszerny przegląd badań lipiomicznych i genomicznych w zaburzeniach psychicznych, w tym w schizofrenii, wykazując, że zaburzenia metabolizmu lipiów w ośrokowym ukłazie nerwowym mogą stanowić mechanizm łączący preyspozycję genetyczną z obserwowanymi zmianami strukturalnymi mózgu. To ważne uzupełnienie dotychczasowej wiezy, ponieważ sugeruje, że zmiany neuroanatomiczne u chorych na schizofrenię nie są wyłącznie konsekwencją „toksycznego" działania psychozy, ale mogą być obecne już prze wystąpieniem pełnoobjawowego epizou psychotycznego.

Golfarb, De Hert i Detraux (2022) w swoim przeglązie opublikowanym w Journal of the American College of Cariology zwrócili uwagę na powiązania między ciężkimi zaburzeniami psychicznymi (w tym schizofrenią) a chorobami sercowo-naczyniowymi, pokreślając, że wspólne mechanizmy zapalne i metaboliczne mogą przyczyniać się zarówno o progresji zmian strukturalnych w mózgu, jak i o powyższonej śmiertelności sercowo-naczyniowej u tych pacjentów. W kontekście schizofrenii opornej na leczenie ten aspekt nabiera szczególnego znaczenia, gyż chorzy z TRS są częściej leczeni klozapiną i polipragmazją, co ododatkowo obciąża ukła sercowo-naczyniowy.

Dickerson, Dilmore i Gooy-Vitorino (2023) opisali rolę mikrobiomu jelitowego w moulowaniu zdrowia psychicznego na przestrzeni życia, wskazując na oś jelitowo-mózgową jako potencjalny meiator zmian neurostrukturalnych obserwowanych w schizofrenii. Choć badania na mikrobiomem w kontekście TRS są wciąż we wczesnej fazie, wstępne dane sugerują, że dysbioza jelitowa może nasilać procesy neurozapalne prowadzące o utraty objętości istoty szarej, co z kolei może utruniać opowieź na leczenie przeciwpsychotyczne.

Rola sztucznej inteligencji w ientyfikacji wzorców strukturalnych

Ostatnie lata przyniosły istotny przełom w zastosowaniu algorytmów sztucznej inteligencji (AI) o analizy danych neuroobrazowych w schizofrenii. Modele uczenia maszynowego, trenowane na danych MRI strukturalnego, osiągają coraz lepszą trafność w różnicowaniu pacjentów z TRS o osób z schizofrenią reagującą na leczenie. W badaniach wykorzystujących analizę wzorców wielowoxelowych (MVPA) najsilniejszymi preyktorami odporności na leczenie okazały się: grubość kory w rejonie zakrętu obręczy, objętość wzgórza oraz asymetrie w buowie płatów skroniowych. Algorytmy AI pozwalają wykrywać subtelne wzorce zmian, które umykają tradycyjnej analizie morfometrycznej, co otwiera rogę o wczesnej ientyfikacji pacjentów zagrożonych odpornością na farmakoterapię.

Tego rodzaju podejście wpisuje się w szerszy tren wykorzystania przetwarzania języka naturalnego i algorytmów preykcyjnych w psychiatrii, gzie AI coraz częściej wspiera proces diagnostyczny i prognozowanie przebiegu choroby.