Szkolna profilaktyka może iść dwiema drogami: programem dla wszystkich uczniów albo krótką interwencją dla uczniów z grupy podwyższonego ryzyka. Program internetowy łączący profilaktykę używania substancji z profilaktyką depresji i lęku ograniczał picie alkoholu i objawy lęku przez 30 miesięcy, ale po sześciu latach trwałych różnic nie udało się potwierdzić. Dwusesyjna interwencja dopasowana do cech osobowości zmniejszała szkody związane z alkoholem i konopiami jeszcze po siedmiu latach, choć nie samo używanie.

Szkolna profilaktyka używania substancji, depresji i lęku: programy dla wszystkich i dla grup ryzyka
- 1Łączony program internetowy dla całych klas ograniczał po 30 miesiącach picie alkoholu (iloraz szans 0,25) i objawy lęku, ale nie depresji (Teesson i wsp., 2020).
- 2Po 72 miesiącach nie potwierdzono trwałych różnic w piciu, używaniu konopi, lęku ani depresji (Teesson i wsp., 2024).
- 3Dwie 90-minutowe sesje dla uczniów z grupy ryzyka wiązały się po siedmiu latach z mniejszymi szkodami związanymi z alkoholem (0,81) i konopiami (0,78), bez różnic w samym używaniu (Newton i wsp., 2022; Champion i wsp., 2024).
- 4Szkolne programy profilaktyki depresji i lęku dają małe efekty (g = 0,21 i 0,18), w depresji większe w grupach ryzyka niż w programach uniwersalnych (Werner-Seidler i wsp., 2021).
Dwie strategie: dla wszystkich i dla grup ryzyka
Profilaktyka uniwersalna obejmuje wszystkich uczniów w klasie, bez względu na poziom ryzyka. Profilaktyka selektywna jest kierowana do uczniów z czynnikami ryzyka. W omawianych badaniach byli to nastolatkowie z wysokim nasileniem jednej z czterech cech osobowości wiązanych z używaniem substancji: wrażliwości na lęk, negatywnego myślenia, impulsywności lub poszukiwania doznań (Newton i wsp., 2022).
Metaanaliza 118 badań z randomizacją (45 924 uczestników) nad szkolną profilaktyką depresji i lęku wykazała małe efekty bezpośrednio po programie: g = 0,21 dla depresji i g = 0,18 dla lęku. W przypadku depresji programy kierowane do młodzieży z czynnikami ryzyka lub objawami dawały istotnie większe efekty niż programy uniwersalne. Nieco lepsze wyniki uzyskiwały też programy prowadzone przez osoby z zewnątrz niż przez pracowników szkoły (Werner-Seidler i wsp., 2021).
Program uniwersalny łączony: wyniki po 30 miesiącach
W australijskim badaniu z randomizacją na poziomie szkół uczniowie w wieku 13–14 lat realizowali w klasie, w formie internetowej, jeden z trzech programów Climate Schools: dotyczący tylko substancji, tylko zdrowia psychicznego albo łączony. Czwartą grupę stanowiła aktywna grupa kontrolna. Zajęcia opierały się na komiksowych historiach rówieśników i ćwiczeniach w klasie na temat alkoholu, konopi, lęku i depresji i trwały dwa lata. Analiza objęła 71 szkół i 6386 uczniów (Teesson i wsp., 2020).
| Wynik | Program łączony wobec grupy kontrolnej (95% przedział ufności) |
|---|---|
| Wiedza o alkoholu po 30 miesiącach | Standaryzowana różnica średnich 0,26 (0,14–0,39) |
| Wiedza o konopiach po 30 miesiącach | 0,17 (0,06–0,28) |
| Wiedza o zdrowiu psychicznym po 24 miesiącach | 0,17 (0,08–0,27) |
| Picie alkoholu po 30 miesiącach | Wolniejszy wzrost szans: iloraz szans 0,25 (0,12–0,51) |
| Picie dużych ilości alkoholu przy jednej okazji po 30 miesiącach | Iloraz szans 0,15 (0,04–0,58) |
| Objawy lęku po 30 miesiącach | Standaryzowana różnica średnich −0,12 (−0,22 do −0,01) |
| Objawy i prawdopodobne rozpoznanie depresji | Bez różnicy |
Program łączony wypadł lepiej także od obu programów jednotematycznych pod względem picia alkoholu, a od programu dotyczącego wyłącznie zdrowia psychicznego pod względem lęku. Autorzy uznali to za pierwszy dowód skuteczności internetowej, uniwersalnej profilaktyki szkolnej obejmującej jednocześnie substancje, depresję i lęk (Teesson i wsp., 2020).
Co zostało po sześciu latach
Uczestników tego samego badania oceniono ponownie po 72 miesiącach, gdy mieli 18–20 lat. Ankietę wypełniło od 22,2% do 37% osób z poszczególnych grup. W grupie programu łączonego cotygodniowe picie alkoholu (iloraz szans 0,78; 95% przedział ufności 0,66–0,92) i picie dużych ilości przy jednej okazji (0,69; 0,58–0,81) narastały z roku na rok wolniej niż w grupie kontrolnej. Grupy różniły się jednak pod względem picia już na początku badania, a przewidywane prawdopodobieństwo picia po 72 miesiącach było w nich takie samo. Nie stwierdzono długoterminowych różnic w zakresie zaburzeń związanych z używaniem alkoholu, używania konopi, lęku ani depresji. Autorzy wnioskują, że sam program uniwersalny we wczesnym okresie dorastania nie wystarcza, by trwale wpłynąć na zdrowie psychiczne i zaburzenia związane z używaniem substancji (Teesson i wsp., 2024).
Interwencja dopasowana do cech osobowości
Preventure to krótka interwencja selektywna: dwie 90-minutowe sesje grupowe w odstępie tygodnia, oparte na terapii poznawczo-behawioralnej i dopasowane do profilu osobowości ucznia (Edalati i wsp., 2019; Champion i wsp., 2024). W badaniu w 14 australijskich szkołach 438 uczniów ósmej klasy z wysokim nasileniem jednej z czterech cech przydzielono, na poziomie szkół, do interwencji albo do zwykłej edukacji zdrowotnej. Po siedmiu latach dane uzyskano od 54,0% uprawnionych osób (Newton i wsp., 2022).
| Wynik po siedmiu latach | Iloraz szans (95% przedział ufności) | Wniosek |
|---|---|---|
| Jakiekolwiek szkody związane z alkoholem | 0,81 (0,70–0,94) | Mniej szkód w grupie interwencji |
| Comiesięczne picie dużych ilości alkoholu przy jednej okazji | 0,80 (0,56–1,13) | Bez istotnej różnicy |
| Ryzykowne picie alkoholu | 0,87 (0,59–1,27) | Bez istotnej różnicy |
| Szkody związane z konopiami w ciągu roku | 0,78 (0,65–0,92) | Mniej szkód w grupie interwencji |
| Używanie konopi | 0,84 (0,69–1,02) | Bez istotnej różnicy |
| Używanie stymulantów | 1,07 (0,91–1,25) | Bez istotnej różnicy |
Wyniki dotyczące alkoholu pochodzą z pracy Newton i wsp. (2022), a dotyczące konopi i stymulantów z pracy Champion i wsp. (2024). W analizie eksploracyjnej po pięciu i pół roku interwencja wiązała się jeszcze z rzadszym comiesięcznym piciem dużych ilości alkoholu (0,87; 0,77–0,99) i rzadszym piciem ryzykownym (0,91; 0,84–0,99), ale efekt ten nie utrzymał się do siódmego roku. Ze względu na braki danych autorzy drugiej pracy uznają, że badanie warto powtórzyć, i proponują rozważyć prowadzenie interwencji w późniejszym okresie dorastania lub sesje przypominające.
Trzy inne analizy tej interwencji dotyczą zdrowia psychicznego i warunków jej działania.
U uczniów z grupy ryzyka ogólne nasilenie objawów psychopatologicznych narastało przez trzy lata wolniej niż w grupie kontrolnej (b = −0,07; p = 0,038). Po uwzględnieniu tego efektu nie było dodatkowego wpływu na poszczególne grupy objawów (Lynch i wsp., 2023).
W szkołach, w których oferowano interwencję, zgłaszanie myśli samobójczych zmniejszało się przez trzy lata w porównaniu ze szkołami kontrolnymi (skorygowany iloraz szans na rok 0,80; 95% przedział ufności 0,66–0,97). Była to analiza dodatkowa, niezaplanowana w pierwotnym badaniu, obejmująca 1636 uczniów (Grummitt i wsp., 2022).
Korzyści w zakresie picia alkoholu i szkód z nim związanych nie zależały od statusu społeczno-ekonomicznego ani od doświadczenia przemocy rówieśniczej. U uczniów, którzy takiej przemocy doświadczyli, spadek szkód związanych z alkoholem był dodatkowo większy (Edalati i wsp., 2019).
Konopie: wiedza rośnie, używanie bez zmian
W badaniu obejmującym 2190 uczniów z 26 australijskich szkół porównano program uniwersalny, interwencję selektywną, połączenie obu i zwykłą edukację zdrowotną. Uczniowie realizujący program uniwersalny lub oba programy jednocześnie mieli większą wiedzę o konopiach po 6, 12 i 24 miesiącach. Różnic w używaniu konopi i w szkodach z nim związanych nie wykryto, przy czym zjawiska te były rzadsze, niż zakładano, co ograniczało moc badania. Dodatkowe analizy nie pozwoliły stwierdzić ani tego, że programy nie działają, ani tego, że dają efekt o znaczącej wielkości (Newton i wsp., 2018).
Programy zintegrowane w metaanalizie
Przegląd systematyczny z 2026 roku objął 10 niezależnych badań nad szkolnymi programami łączącymi profilaktykę używania substancji z elementami zdrowia psychicznego. W metaanalizie pięciu porównań programy te zmniejszały zachowania związane z alkoholem (iloraz szans 0,56; 95% przedział ufności 0,37–0,86) i picie dużych ilości alkoholu przy jednej okazji (0,32; 0,16–0,64). Wyniki dotyczące zdrowia psychicznego opisano tylko jakościowo: sugerowały korzyści, ale nie utrzymywały się konsekwentnie w kolejnych pomiarach (Shin i Hong, 2026).
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiadomo, jak utrwalić efekty programów uniwersalnych: po sześciu latach różnice były niepewne, a w badaniu pozostała mniej niż połowa uczestników (Teesson i wsp., 2024). Nie wiadomo też, czy profilaktyka szkolna ogranicza używanie konopi, a nie tylko zwiększa wiedzę o nich (Newton i wsp., 2018; Champion i wsp., 2024). Niejasne pozostaje, czy programy zintegrowane poprawiają zdrowie psychiczne, bo dane ilościowe są zbyt niejednorodne, by je połączyć (Shin i Hong, 2026). Otwarte jest wreszcie pytanie, jak prowadzić takie programy w szkołach na stałe, poza warunkami badania (Werner-Seidler i wsp., 2021).
Wnioski dla praktyki
- Planując profilaktykę w szkole, warto łączyć tematykę substancji i zdrowia psychicznego. W bezpośrednim porównaniu program łączony wypadł lepiej niż programy jednotematyczne (Teesson i wsp., 2020).
- Od programu dla wszystkich uczniów nie należy oczekiwać trwałego efektu po jednym cyklu zajęć (Teesson i wsp., 2024).
- Uczniom z grupy podwyższonego ryzyka warto zaproponować krótką interwencję dopasowaną do cech osobowości. Dwie sesje wiązały się z mniejszymi szkodami po siedmiu latach (Newton i wsp., 2022; Champion i wsp., 2024).
- Wyniki przemawiają za tym, by za realistyczny cel uznać ograniczenie szkód i wolniejsze narastanie picia. Samo używanie konopi i stymulantów nie zmieniało się w żadnym z omówionych badań, które je oceniały.
- W profilaktyce depresji większych efektów można oczekiwać po programach kierowanych do młodzieży z czynnikami ryzyka niż po programach uniwersalnych (Werner-Seidler i wsp., 2021).
Najczęstsze pytania
Czy program dla całej klasy zmniejsza picie alkoholu?
W perspektywie 30 miesięcy tak (Teesson i wsp., 2020). Po sześciu latach różnice były niepewne (Teesson i wsp., 2024).
Czy lepiej łączyć profilaktykę substancji i zdrowia psychicznego?
Tak wynika z badania, w którym program łączony porównano z programami jednotematycznymi (Teesson i wsp., 2020), i z metaanalizy programów zintegrowanych (Shin i Hong, 2026).
Na czym polega interwencja dopasowana do cech osobowości?
To dwie 90-minutowe sesje grupowe dla uczniów z wysokim nasileniem wrażliwości na lęk, negatywnego myślenia, impulsywności lub poszukiwania doznań (Champion i wsp., 2024).
Czy takie programy zmniejszają używanie konopi?
Nie wykazano tego. Rosła wiedza o konopiach (Newton i wsp., 2018), a w grupie ryzyka malały szkody związane z ich używaniem (Champion i wsp., 2024).
Czy profilaktyka szkolna wpływa na zdrowie psychiczne?
Efekty są małe: g = 0,21 dla depresji i g = 0,18 dla lęku bezpośrednio po programie (Werner-Seidler i wsp., 2021).
Źródła naukowe (10)
- Teesson M i wsp. (2020)Combined prevention for substance use, depression, and anxiety in adolescence: a cluster-randomised controlled trial of a digital online interventionThe Lancet. Digital healthbadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/S2589-7500(19)30213-4
- Teesson M i wsp. (2024)Effectiveness of a universal, school-based, online programme for the prevention of anxiety, depression, and substance misuse among adolescents in Australia: 72-month outcomes from a cluster-randomised controlled trialThe Lancet. Digital healthbadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/S2589-7500(24)00046-3
- Newton NC i wsp. (2018)Universal cannabis outcomes from the Climate and Preventure (CAP) study: a cluster randomised controlled trialSubstance abuse treatment, prevention, and policybadanie z randomizacjąDOI: 10.1186/s13011-018-0171-4
- Newton NC i wsp. (2022)Effect of Selective Personality-Targeted Alcohol Use Prevention on 7-Year Alcohol-Related Outcomes Among High-risk Adolescents: A Secondary Analysis of a Cluster Randomized Clinical TrialJAMA network openbadanie z randomizacjąDOI: 10.1001/jamanetworkopen.2022.42544
- Champion KE i wsp. (2024)Effect of a selective personality-targeted prevention program on 7-year illicit substance related outcomes: A secondary analysis of a cluster randomized controlled trialDrug and alcohol dependencebadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/j.drugalcdep.2024.111266
- Lynch SJ i wsp. (2023)The 3-year effects of a personality-targeted prevention program on general and specific dimensions of psychopathologyPreventive medicinebadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/j.ypmed.2023.107595
- Edalati H i wsp. (2019)The Effect of Contextual Risk Factors on the Effectiveness of Brief Personality-Targeted Interventions for Adolescent Alcohol Use and Misuse: A Cluster-Randomized TrialAlcoholism, clinical and experimental researchbadanie z randomizacjąDOI: 10.1111/acer.14016
- Werner-Seidler A i wsp. (2021)School-based depression and anxiety prevention programs: An updated systematic review and meta-analysisClinical psychology reviewmetaanalizaDOI: 10.1016/j.cpr.2021.102079
- Shin J, Hong KY (2026)Effectiveness of School-Based Integrated Mental Health and Substance Use Prevention Programs for Adolescents: A Systematic Review and Meta-AnalysisBehavioral sciences (Basel, Switzerland)metaanalizaDOI: 10.3390/bs16091498
- Grummitt LR i wsp. (2022)Selective personality-targeted prevention of suicidal ideation in young adolescents: post hoc analysis of data collected in a cluster randomised controlled trialThe Medical journal of Australiabadanie z randomizacjąDOI: 10.5694/mja2.51536
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?


