Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (rTMS) nie ma dziś potwierdzonego działania poprawiającego funkcje poznawcze w chorobie afektywnej dwubiegunowej (ChAD). Małe badania z randomizacją dały wyniki niespójne: w trzech poprawiły się pojedyncze, za każdym razem inne testy, w jednym nie poprawił się żaden. W badaniu, które to oceniało, nie stwierdzono pogorszenia funkcji poznawczych. Hipoteza, że efekt stymulacji zależy od stanu afektywnego w chwili zabiegu, opiera się na razie na badaniu osób zdrowych i osób z depresją, a nie pacjentów z ChAD (Paneva i wsp., 2025).

rTMS a funkcje poznawcze w chorobie afektywnej dwubiegunowej: czy stan kliniczny pacjenta ma znaczenie
- 1W eutymii osoby z chorobą afektywną dwubiegunową wypadają słabiej od zdrowych we wszystkich obszarach poznawczych, najbardziej w pamięci werbalnej (−0,70) i funkcjach wykonawczych (−0,69) (Swidzinski i wsp., 2025).
- 2Badania z randomizacją nad rTMS dały niespójne wyniki poznawcze: poprawę w pojedynczych testach (Yang i wsp., 2019; McIntyre i wsp., 2021) albo jej brak (Torres i wsp., 2023).
- 3Zależność efektu poznawczego od nasilenia objawów depresyjnych pokazano po jednej sesji u osób zdrowych i osób z depresją, nie u pacjentów z chorobą dwubiegunową (Paneva i wsp., 2025).
- 4W depresji dwubiegunowej rTMS zwiększa szansę odpowiedzi (iloraz szans 2,72), ale badanie iTBS przerwano z powodu braku skuteczności (Nguyen i wsp., 2021; McGirr i wsp., 2021).
Funkcje poznawcze w chorobie afektywnej dwubiegunowej
Deficyty poznawcze utrzymują się także w eutymii, czyli poza epizodami choroby. Metaanaliza 75 badań (4404 osoby z ChAD i 4037 osób zdrowych) wykazała osłabienie we wszystkich badanych obszarach (Swidzinski i wsp., 2025).
| Obszar | Różnica wobec osób zdrowych (g Hedgesa) |
|---|---|
| Pamięć werbalna | −0,70 |
| Funkcje wykonawcze | −0,69 |
| Pamięć wzrokowo-przestrzenna | −0,68 |
| Uwaga i szybkość przetwarzania | −0,64 |
| Pamięć robocza | −0,61 |
| Ogólne funkcjonowanie poznawcze | −0,58 |
Zaburzenia te zapowiadają gorsze funkcjonowanie zawodowe i społeczne (Swidzinski i wsp., 2025). Grupa robocza Międzynarodowego Towarzystwa Chorób Afektywnych Dwubiegunowych zaleca, by u pacjentów w częściowej lub pełnej remisji prowadzić przesiewową ocenę funkcji poznawczych krótkimi narzędziami, oceniać wpływ leków i chorób współistniejących, a w razie wskazań kierować na pełne badanie neuropsychologiczne. Dowody na skuteczność jakiegokolwiek leczenia zaburzeń poznawczych uznała za ograniczone (Miskowiak i wsp., 2018).
Na czym polega rTMS
Powtarzalna przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (ang. repetitive transcranial magnetic stimulation, rTMS) polega na podawaniu serii impulsów magnetycznych przez cewkę przyłożoną do głowy. W depresji stymuluje się zwykle lewą grzbietowo-boczną korę przedczołową z wysoką częstotliwością, na przykład 10 Hz; taki protokół jest uznaną metodą leczenia dużej depresji (Paneva i wsp., 2025). Przerywana stymulacja theta burst (iTBS) to krótsza odmiana, która w dużej depresji zastępuje protokoły klasyczne, bo nie jest od nich gorsza i trwa krócej (McGirr i wsp., 2021).
rTMS a funkcje poznawcze w ChAD: badania z randomizacją
| Badanie | Uczestnicy i protokół | Wynik poznawczy |
|---|---|---|
| Yang i wsp. (2019) | 52 osoby z ChAD; stymulacja wysokiej częstotliwości lewej grzbietowo-bocznej kory przedczołowej albo pozorowana, 10 kolejnych dni | Poprawa w dwóch testach: zakresu pamięci przestrzennej i fluencji kategorialnej. Bez różnic w nasileniu depresji i manii. Brak obserwacji po zakończeniu; nie wykluczono wpływu leków |
| McIntyre i wsp. (2021) | 36 osób z ChAD typu I lub II (16 stymulacja czynna, 20 pozorowana); ocena baterią testów przed zabiegami i 1–2 tygodnie po nich | Poprawa w teście uczenia się werbalnego (cząstkowe eta kwadrat 0,33); w pozostałych miarach bez różnic. Żaden test nie wskazał na pogorszenie |
| Torres i wsp. (2023) | 31 osób w epizodzie depresyjnym ChAD (16 czynna iTBS, 15 pozorowana), 4 tygodnie | Bez istotnej poprawy w żadnej mierze poznawczej. Tendencja do zwiększenia objętości lewego hipokampa, powiązana z poprawą pamięci niewerbalnej |
| Wang i wsp. (2023) | 86 osób z ChAD, 73 ukończyły badanie; stymulacja pierwszorzędowej kory wzrokowej w punktach powiązanych czynnościowo z korą przedczołową albo z przednią częścią zakrętu obręczy | Poprawa dokładności w jednym z pięciu testów i tylko dla punktu powiązanego z zakrętem obręczy. Autorzy uznają wynik za wymagający potwierdzenia w większych próbach |
Obraz jest więc niespójny: poprawa dotyczyła za każdym razem innego testu, a badanie prowadzone wyłącznie u osób w epizodzie depresyjnym nie wykazało jej wcale.
Dla porównania: depresja jednobiegunowa
W metaanalizie 15 badań z randomizacją u osób z depresją jednobiegunową czynna rTMS nie poprawiała funkcji poznawczych bardziej niż stymulacja pozorowana w żadnym z ocenianych obszarów, od uwagi i pamięci roboczej po funkcje wykonawcze (Fu i wsp., 2025).
Wcześniejsza metaanaliza 18 badań, prowadzona na poziomie pojedynczych testów, wykazała skromną poprawę tylko w Teście Łączenia Punktów (ang. Trail Making Test): w części A (g = 0,28; 95% przedział ufności 0,06–0,50) i w części B (g = 0,26; 0,06–0,47) (Martin i wsp., 2017).
Czy stan kliniczny pacjenta ma znaczenie
W badaniu z kontrolą pozorowaną pojedyncza sesja stymulacji 10 Hz lewej grzbietowo-bocznej kory przedczołowej poprawiła kontrolę poznawczą nad rozpraszającymi bodźcami w postaci gniewnych twarzy. Efekt zależał od nasilenia objawów depresyjnych mierzonych Inwentarzem Depresji Becka: w zależności od wyniku czas reakcji wydłużał się albo skracał, a dokładność rosła tylko w próbach z gniewnymi twarzami i tym wyraźniej, im wyższy był wynik w inwentarzu (Paneva i wsp., 2025).
Trzeba pamiętać o granicach tego wyniku. Uczestnikami były osoby zdrowe i osoby z depresją, nie pacjenci z ChAD; oceniano jedną sesję, a nie cykl leczenia; mierzono jedno zadanie. Badania w ChAD nie pozwalają tej hipotezy sprawdzić: tylko jedno dotyczyło wyłącznie epizodu depresyjnego (Torres i wsp., 2023), a z opisu pozostałych nie wynika, w jakiej fazie choroby byli uczestnicy (Yang i wsp., 2019; McIntyre i wsp., 2021; Wang i wsp., 2023).
Działanie przeciwdepresyjne rTMS w ChAD
Metaanaliza 14 badań (274 pacjentów) wykazała częstszą odpowiedź kliniczną po rTMS niż po stymulacji pozorowanej (iloraz szans 2,72; 95% przedział ufności 1,44–5,14). Osobno istotny był tylko protokół wysokiej częstotliwości nad lewą grzbietowo-boczną korą przedczołową (2,57; 1,17–5,66). Większość danych pochodziła z badań, w których osoby z ChAD stanowiły niewielką część uczestników (Nguyen i wsp., 2021). Przegląd 31 prac ocenił wyniki w depresji dwubiegunowej jako mieszane, bez zgody co do najlepszego protokołu. Dane o manii, stanach mieszanych i leczeniu podtrzymującym są nieliczne (Konstantinou i wsp., 2022).
Badanie iTBS w ostrej depresji dwubiegunowej przerwano z powodu braku skuteczności po włączeniu 37 osób: odpowiedź uzyskało 16,7% pacjentów w grupie czynnej i 15,8% w pozorowanej (McGirr i wsp., 2021). Przyspieszony protokół iTBS z celowaniem na podstawie rezonansu (10 sesji dziennie przez 5 dni) u 24 osób z lekooporną depresją dwubiegunową obniżył wynik w skali depresji z 30,4 do 10,5 punktu, wobec zmiany z 28,0 do 25,3 w grupie pozorowanej. Trwałość efektu nie jest znana (Sheline i wsp., 2024).
Bezpieczeństwo
Dostępne dane wskazują, że rTMS w ChAD jest stosunkowo bezpieczna i dobrze tolerowana, ale pochodzą z małych, niejednorodnych badań (Konstantinou i wsp., 2022). W badaniu iTBS odnotowano hipomanię wywołaną leczeniem u jednej osoby w fazie zaślepionej i u drugiej w fazie otwartej (McGirr i wsp., 2021). W badaniach nad funkcjami poznawczymi nie stwierdzono pogorszenia w żadnym teście (McIntyre i wsp., 2021) ani nietolerowanych działań niepożądanych (Yang i wsp., 2019).
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiadomo, czy rTMS poprawia funkcje poznawcze w ChAD w odpowiednio dużych badaniach z obserwacją po zakończeniu leczenia (Yang i wsp., 2019; McIntyre i wsp., 2021). Nie wiadomo też, czy efekt poznawczy zależy od fazy choroby: zależność od stanu afektywnego pokazano dotąd poza ChAD i po jednej sesji (Paneva i wsp., 2025). Otwarte pozostaje, które miejsce stymulacji i jaki protokół byłyby właściwe, skoro cel inny niż kora przedczołowa dał pierwszy sygnał poprawy (Wang i wsp., 2023), oraz jak trwałe jest działanie przeciwdepresyjne protokołów przyspieszonych (Sheline i wsp., 2024).
Wnioski dla praktyki
- rTMS nie jest dziś metodą leczenia zaburzeń poznawczych w ChAD. Pacjentom pytającym o taki cel zabiegu można powiedzieć, że wyniki są wstępne i niespójne.
- Funkcje poznawcze warto oceniać przesiewowo u pacjentów w remisji, a przy nieprawidłowym wyniku sprawdzić wpływ leków i chorób współistniejących (Miskowiak i wsp., 2018).
- Jeśli rTMS jest rozważana z powodu depresji w przebiegu ChAD, pacjent może usłyszeć, że nie ma danych o pogorszeniu funkcji poznawczych po zabiegach (McIntyre i wsp., 2021).
- W trakcie stymulacji trzeba obserwować, czy nie pojawiają się objawy hipomanii (McGirr i wsp., 2021).
- O kwalifikacji do neurostymulacji i o leczeniu farmakologicznym decyduje lekarz psychiatra.
Najczęstsze pytania
Czy rTMS poprawia pamięć i koncentrację w chorobie afektywnej dwubiegunowej?
Nie ma na to przekonujących dowodów. Dwa małe badania stymulacji kory przedczołowej wykazały poprawę w pojedynczych testach (Yang i wsp., 2019; McIntyre i wsp., 2021), a trzecie nie wykazało żadnej (Torres i wsp., 2023).
Czy rTMS może pogorszyć funkcje poznawcze?
W dostępnych badaniach w ChAD żaden test nie wskazał na pogorszenie (McIntyre i wsp., 2021).
Czy efekt rTMS zależy od nastroju w dniu zabiegu?
Jest to możliwe. W badaniu jednej sesji u osób zdrowych i osób z depresją efekt poznawczy zależał od nasilenia objawów depresyjnych (Paneva i wsp., 2025). W ChAD tego nie sprawdzono.
Czy rTMS działa przeciwdepresyjnie w ChAD?
Metaanaliza wskazuje na częstszą odpowiedź niż po stymulacji pozorowanej (Nguyen i wsp., 2021), ale badanie iTBS przerwano z powodu braku skuteczności (McGirr i wsp., 2021), a obiecujący wynik protokołu przyspieszonego pochodzi z 24 osób (Sheline i wsp., 2024).
Czy rTMS może wywołać manię?
Opisano pojedyncze przypadki hipomanii w trakcie leczenia (McGirr i wsp., 2021), dlatego stan pacjenta wymaga obserwacji.
Źródła naukowe (13)
- Paneva J i wsp. (2025)Affective state-dependent effects of prefrontal rTMS on the cognitive control of negative stimuli in healthy and depressed individualsBrain stimulationbadanie kliniczneDOI: 10.1016/j.brs.2025.04.002
- Yang LL i wsp. (2019)High-frequency repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) improves neurocognitive function in bipolar disorderJournal of affective disordersbadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/j.jad.2018.12.102
- McIntyre RS i wsp. (2021)Repetitive transcranial magnetic stimulation for cognitive function in adults with bipolar disorder: A pilot studyJournal of affective disordersbadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/j.jad.2021.05.075
- Torres IJ i wsp. (2023)Effects of intermittent theta-burst transcranial magnetic stimulation on cognition and hippocampal volumes in bipolar depressionDialogues in clinical neurosciencebadanie z randomizacjąDOI: 10.1080/19585969.2023.2186189
- Nguyen TD i wsp. (2021)The efficacy of repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) for bipolar depression: A systematic review and meta-analysisJournal of affective disordersmetaanalizaDOI: 10.1016/j.jad.2020.10.013
- Konstantinou G i wsp. (2022)Repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) in bipolar disorder: A systematic reviewBipolar disordersprzegląd systematycznyDOI: 10.1111/bdi.13099
- McGirr A i wsp. (2021)Efficacy of Active vs Sham Intermittent Theta Burst Transcranial Magnetic Stimulation for Patients With Bipolar Depression: A Randomized Clinical TrialJAMA network openbadanie z randomizacjąDOI: 10.1001/jamanetworkopen.2021.0963
- Sheline YI i wsp. (2024)Accelerated Intermittent Theta-Burst Stimulation and Treatment-Refractory Bipolar Depression: A Randomized Clinical TrialJAMA psychiatrybadanie z randomizacjąDOI: 10.1001/jamapsychiatry.2024.1787
- Swidzinski S i wsp. (2025)Domain-specific cognitive function in euthymic bipolar disorder: a systematic review and meta-analysisPsychological medicinemetaanalizaDOI: 10.1017/S0033291725101827
- Miskowiak KW i wsp. (2018)Assessing and addressing cognitive impairment in bipolar disorder: the International Society for Bipolar Disorders Targeting Cognition Task Force recommendations for cliniciansBipolar disordersstanowisko ekspertówDOI: 10.1111/bdi.12595
- Fu L i wsp. (2025)Effects of repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) on cognitive impairment in depression: A systematic review and meta-analysisJournal of affective disordersmetaanalizaDOI: 10.1016/j.jad.2025.01.014
- Martin DM i wsp. (2017)Cognitive enhancing effects of rTMS administered to the prefrontal cortex in patients with depression: A systematic review and meta-analysis of individual task effectsDepression and anxietymetaanalizaDOI: 10.1002/da.22658
- Wang D i wsp. (2023)Targeted visual cortex stimulation (TVCS): a novel neuro-navigated repetitive transcranial magnetic stimulation mode for improving cognitive function in bipolar disorderTranslational psychiatrybadanie z randomizacjąDOI: 10.1038/s41398-023-02498-z
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?


