Style uczenia się VAK: wzrokowiec, słuchowiec, kinestetyk – popularny mit obalony przez naukę

Czym są style uczenia się VAK?

Model VAK dzieli uczniów na trzy kategorie: wzrokowiec (typ wizualny), słuchowiec (typ słuchowy) i kinestetyk. Wzrokowiec najlepiej przyswaja informacje przez obrazy, wykresy i schematy. Słuchowiec zapamiętuje treści słyszane, na przykład podczas wykładu lub przez audiobook. Kinestetyk z kolei uczy się najlepiej przez ruch, dotyk i praktyczne działanie. Teoria zakłada, że każdy człowiek ma jeden dominujący styl, a dopasowanie metod nauczania do tego stylu uczenia się danej osoby powinno poprawiać wyniki uczenia.

Model VAK narodził się w latach 70. i 80. XX wieku, częściowo z nurtu programowania neurolingwistycznego. Później rozwinął go Neil Fleming, tworząc wariant VARK, który dodał czwartą kategorię: czytanie i pisanie. Przez kilkadziesiąt lat instrukcja do niemal każdego kursu lub szkolenia zawierała jakieś odwołanie do tych kategorii. Dlatego mit stał się tak trwały, bo był powtarzany przez pokolenia nauczycieli i trenerów.

Skąd się wziął ten mit o stylach uczenia się?

Pomysł, że ludzie mają różne preferencje w przyswajaniu wiedzy, jest intuicyjnie przekonujący. Każdy z nas rzeczywiście zauważa, że coś mu przychodzi łatwiej, a coś trudniej. Jeśli lubisz czytać, łatwo uwierzyć, że jesteś wzrokowcem. Jeśli wolisz nagrane wykłady od podręcznika, możesz uznać się za słuchowca. Ten mechanizm nazywa się potwierdzaniem własnych przekonań i jest jednym z powodów, dla których mit stylów uczenia się przetrwał tak długo.

Dodatkowym paliwem dla mitu była komercja. Testy diagnostyczne, szkolenia nauczycieli i programy edukacyjne oparte na VAK stały się dochodowym przemysłem. Rozpoznanie „swojego" stylu uczenia dawało uczniom poczucie wyjątkowości, a nauczycielom gotową strategię różnicowania klasy. Niestety, żadna z tych strategii nie miała solidnych podstaw empirycznych.

Co mówią badania o stylach uczenia się VAK?

Badania naukowe są w tej kwestii wyjątkowo jednoznaczne. Pashler i współpracownicy w przeglądzie z 2008 roku postawili jasne pytanie: czy dopasowanie metod nauki do preferowanego stylu uczenia się faktycznie poprawia efekty? Odpowiedź brzmiała: nie ma przekonujących dowodów, że tak jest. Autorzy podkreślili, że sama deklaracja preferencji to jedno, a rzeczywista skuteczność nauczania to coś zupełnie innego.

Newton i Miah w przeglądzie z 2017 roku poszli dalej, analizując setki badań dotyczących różnych stylów uczenia. Wyniki były równie jednoznaczne: mimo ogromnej popularności tego modelu w edukacji, brakuje rzetelnych eksperymentów potwierdzających, że uczniowie uczą się najlepiej wtedy, gdy metoda nauczania odpowiada ich deklarowanemu stylowi. Co więcej, kilka badań wykazało efekt odwrotny: kinestetyk, który zamiast działać musi słuchać wykładu, wcale nie osiąga gorszych wyników niż słuchowiec w tej samej sytuacji.

Retencja, czyli trwałe zapamiętywanie materiału, zależy przede wszystkim od głębokości przetwarzania informacji, kontaktu z materiałem w różnych formach i aktywnego angażowania się w naukę. To, czy wolisz podcast czy wizualizację, ma znacznie mniejsze znaczenie niż to, jak bardzo angażujesz się w zrozumieniu materiału.

Dlaczego stosowanie stylów uczenia się VAK może być szkodliwe?

Przypisywanie uczniów do sztywnych kategorii niesie realne ryzyko. Jeśli uczeń usłyszy, że jest kinestetykiem, może uznać, że nauka z tekstu lub wykładu jest dla niego nieodpowiednia i z góry zaangażować się mniej. Tymczasem efektywne uczenie się wymaga różnych metod, bo różne materiały wymagają różnych sposobów kodowania wiedzy. Matematyki nie da się opanować wyłącznie przez ruch, a historii nie zapamiętasz lepiej dlatego, że narysować wolisz niż słuchać.

Ponadto mit stylów uczenia prowadzi do marnotrawstwa zasobów w edukacji. Szkoły i firmy szkoleniowe inwestują czas i pieniądze w tworzenie oddzielnych materiałów dla wzrokowców, słuchowców i kinestetyków, zamiast skupić się na metodach, które rzeczywiście działają dla wszystkich uczniów, takich jak aktywne powtarzanie, rozłożone w czasie uczenie się czy różnorodne formy ćwiczeń.