Czy każdy narcyz był krzywdzony w dzieciństwie? Trauma, narcyzm i prawda, której nie znasz

Czym jest narcyzm i skąd się bierze to przekonanie?

Czym jest narcyzm, zanim zapytamy o jego źródła? Narcyzm to nie zwykła zarozumiałość ani przesadna pewność siebie. Narcystyczne zaburzenie osobowości (w skrócie NPD) to poważne zaburzenie osobowości, które charakteryzuje się poczuciem wyższości, brakiem empatii, potrzebą podziwu i skłonnością do manipulacji innymi. Osoba narcystyczna może być czarująca i magnetyczna na zewnątrz, a jednocześnie głęboko niepewna siebie w środku. To właśnie ta wewnętrzna kruchość karmi mit o skrzywdzonym dziecku.

Przekonanie, że każdy narcyz był krzywdzony w dzieciństwie, wywodzi się częściowo z psychoanalizy i prac Heinza Kohuta, który opisywał narcyzm jako skutek niedostatecznego emocjonalnego odzwierciedlenia przez opiekunów. Dlatego popularnym wzorcem stało się myślenie: zranione dziecko wyrasta na arogancką, manipulacyjną osobę dorosłą. To narracja kusząca, bo daje nam poczucie zrozumienia, a może nawet współczucia wobec kogoś, kto nas skrzywdził.

Czy każdy narcyz był krzywdzony? Co naprawdę mówią badania

Badania wskazują, że związek między dzieciństwem a rozwojem cech narcystycznych istnieje, ale nie jest tak prosty, jak mogłoby się wydawać. Krzywdzenie w dzieciństwie, zaniedbanie emocjonalne i niestabilna więź z opiekunami rzeczywiście mogą zwiększać ryzyko rozwoju różnych zaburzeń osobowości, w tym narcystycznych. Natomiast badania wskazują równie mocno na inną, zaskakującą ścieżkę: nadmierne wielbienie dziecka.

Holenderskie badanie opublikowane przez zespół Eddy'ego Brummelmana wykazało, że narcystyczne zaburzenie osobowości częściej rozwijało się u dzieci, które były przez rodziców systematycznie idealizowane, hołubione i przekonywane o swojej wyjątkowości, a nie krzywdzone. Narcystyczny rodzic, który projektuje na dziecko własne ambicje i wmawia mu, że jest kimś lepszym od innych, może ukształtować w nim osobowość narcystyczną równie skutecznie jak ten, który zaniedbuje. To komplikuje popularną narrację o narcyzie jako ofierze.

Dwie ścieżki narcyzmu: zaniedbanie i idealizacja

Psychologowie wyróżniają dwa główne typy narcyzmu, które rozwijają się różnymi drogami. Narcyzm wielkościowy, czyli ten, który kojarzymy z arogancką, dominującą osobą przekonaną o własnej wyższości, częściej wynika z nadopiekuńczego lub idealizującego wychowania. Natomiast narcyzm wrażliwy, w którym osoba narcystyczna jest wrażliwa na krytykę, pełna poczucia winy i skrycie niepewna siebie, częściej łączy się z doświadczeniami odrzucenia, zaniedbania lub emocjonalnych nadużyć w dzieciństwie.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy każdy narcyz był krzywdzony w dzieciństwie, zależy też od tego, o jakim narcyzmie mówimy. Jeden narcyz może być produktem chłodnego, krytycznego domu, w którym poczucie własnej wartości budował przez kontrolę i dominację nad innymi. Inny może wyrastać z domu pełnego pochwał i wyjątkowego traktowania, gdzie nikt nie nauczył go, że inni ludzie też mają swoje potrzeby. Obie ścieżki prowadzą do podobnych objawów, ale mają różne korzenie.

Krzywdzenie w dzieciństwie a zaburzenia osobowości: ważny, ale nie jedyny czynnik

Badania nad skutkami krzywdzenia dzieci jednoznacznie potwierdzają, że zaniedbanie, przemoc i niestabilna więź emocjonalna zwiększają ryzyko problemów ze zdrowiem psychicznym. Dzieci, które doświadczyły maltretowania, mają trudności z regulacją emocji, gorzej radzą sobie ze stresem i częściej rozwijają różne zaburzenia. To nie podlega dyskusji. Pytanie brzmi jednak inaczej: czy trauma z dzieciństwa automatycznie prowadzi do narcyzmu?

Odpowiedź jest jednoznaczna: nie. Większość osób, które przeżyły trudne dzieciństwo, nie rozwija narcystycznego zaburzenia osobowości. Mogą rozwinąć depresję, zaburzenie lękowe, PTSD lub zaburzenie z pogranicza osobowości, ale nie narcyzm. Ponadto genetyka odgrywa tu niebagatelną rolę: badania nad bliźniętami wskazują, że narcyzm ma komponent dziedziczny na poziomie około czterdziestu do sześćdziesięciu procent. Oznacza to, że biologia współdecyduje o tym, czy konkretna osoba rozwinie narcystyczny wzorzec funkcjonowania.