Leki przeciwpsychotyczne zmniejszają objawy schizofrenii skuteczniej niż placebo, a różnice skuteczności między nimi są stopniowe; wyraźniej różnią się działaniami niepożądanymi. Oddziaływania psychospołeczne dodane do leków dają mierzalne korzyści: interwencje rodzinne i psychoedukacja zmniejszają ryzyko nawrotu, terapia poznawczo-behawioralna łagodzi objawy pozytywne, a trening funkcji poznawczych poprawia funkcjonowanie. Efekty są małe do umiarkowanych, a pewność dowodów często niska.

Leczenie schizofrenii: leki, psychoterapia i oddziaływania psychospołeczne w świetle metaanaliz
- 1Leki przeciwpsychotyczne są skuteczniejsze od placebo, a różnice między nimi są stopniowe; wyraźniej różnią się działaniami niepożądanymi (402 badania, 53 463 osoby; Huhn i wsp., 2019).
- 2Interwencje rodzinne zmniejszają ryzyko nawrotu w ciągu roku (iloraz szans 0,35), podobnie jak psychoedukacja rodzin i terapia poznawczo-behawioralna (Bighelli i wsp., 2021).
- 3Terapia poznawczo-behawioralna zmniejsza objawy pozytywne w stopniu małym do średniego (−0,30 wobec zwykłego leczenia; Bighelli i wsp., 2018).
- 4Trening funkcji poznawczych poprawia funkcje poznawcze (d = 0,29) i funkcjonowanie (d = 0,22), zwłaszcza prowadzony przez przeszkolonego terapeutę (Vita i wsp., 2021).
Leki: różnice stopniowe, działania niepożądane wyraźne
Największa metaanaliza sieciowa objęła 402 badania i 53 463 uczestników, porównując 32 leki przeciwpsychotyczne w ostrym leczeniu dorosłych po więcej niż jednym epizodzie. Wszystkie leki zmniejszały ogólne nasilenie objawów bardziej niż placebo, choć dla sześciu różnica nie była istotna. Wielkość efektu wahała się od −0,89 dla klozapiny do −0,03 dla lewomepromazyny, a w objawach negatywnych od −0,62 do −0,10. Znacznie większe były różnice w tolerancji: średni przyrost masy ciała wobec placebo sięgał od −0,16 kg do 3,21 kg, a wydłużenie odstępu QTc od −2,21 ms do 23,90 ms. Autorzy podsumowują, że różnice skuteczności są stopniowe, a różnice w działaniach niepożądanych wyraźniejsze, więc wybór leku powinien uwzględniać stan somatyczny i preferencje pacjenta (Huhn i wsp., 2019).
W schizofrenii lekoopornej punktem odniesienia jest klozapina. W metaanalizie 21 prac była skuteczniejsza od innych leków przeciwpsychotycznych w objawach pozytywnych, w krótkim i długim okresie; aby uzyskać jedną dodatkową odpowiedź, trzeba leczyć dziewięć osób. Autorzy zalecają, by przy braku odpowiedzi po sześciu miesiącach rozważyć leki o mniejszym obciążeniu działaniami niepożądanymi (Siskind i wsp., 2016).
Terapia poznawczo-behawioralna
Metaanaliza sieciowa 53 badań (4068 osób) oceniła siedem interwencji psychologicznych dodawanych do leków u pacjentów z utrzymującymi się objawami pozytywnymi. Terapia poznawczo-behawioralna, zbadana w 40 badaniach, zmniejszała objawy pozytywne bardziej niż zwykłe leczenie (standaryzowana różnica średnich −0,30; 95% przedział ufności −0,45 do −0,14) i terapia wspierająca (−0,47; −0,91 do −0,03). Autorzy oceniają efekt jako mały do średniego i odnoszą go do pacjentów umiarkowanie chorych (Bighelli i wsp., 2018). Metaanaliza 10 badań wykazała też zmniejszenie objawów negatywnych (Xu i Xu, 2024).
Granice tej metody pokazało badanie u 487 osób z objawami opornymi na klozapinę. Terapia dodana do zwykłego leczenia dała niewielką poprawę na koniec dziewięciomiesięcznego leczenia (różnica 2,40 punktu w skali PANSS; p = 0,049), którą autorzy uznali za nieistotną klinicznie, a po 21 miesiącach różnicy nie było. Terapia nie zwiększała częstości zdarzeń niepożądanych. Zdaniem autorów wyniki nie uzasadniają rutynowego proponowania tej terapii wszystkim osobom z opornością na klozapinę, choć u części pacjentów próba może być wskazana (Morrison i wsp., 2018).
Zapobieganie nawrotom: rodzina i psychoedukacja
Metaanaliza sieciowa 72 badań (10 364 osoby) porównała 20 interwencji psychospołecznych pod względem ryzyka nawrotu w ciągu roku (Bighelli i wsp., 2021).
| Interwencja dodana do leków | Iloraz szans nawrotu wobec zwykłego leczenia (95% przedział ufności) |
|---|---|
| Programy zapobiegania nawrotom | 0,33 (0,14–0,79) |
| Interwencje rodzinne | 0,35 (0,24–0,52) |
| Terapia poznawczo-behawioralna | 0,45 (0,27–0,75) |
| Psychoedukacja rodzin | 0,56 (0,39–0,82) |
| Interwencje zintegrowane | 0,62 (0,44–0,87) |
| Psychoedukacja pacjenta | 0,63 (0,42–0,94) |
Autorzy uznają korzyści z interwencji rodzinnych, psychoedukacji rodzin i terapii poznawczo-behawioralnej za najlepiej potwierdzone i wskazują je jako pierwsze oddziaływania psychospołeczne do rozważenia w leczeniu długoterminowym.
Osobna metaanaliza 90 badań (10 340 osób) porównała 11 modeli pracy z rodziną. Prawie wszystkie zmniejszały częstość nawrotów w ciągu 12 miesięcy; wyjątkiem były interwencje kryzysowe i psychoedukacja ograniczona do najwyżej dwóch spotkań. Najlepiej wypadła sama psychoedukacja rodzin, bez treningu behawioralnego i treningu umiejętności (iloraz szans 0,18; 0,12–0,27). Autorzy wnioskują, że tam, gdzie brakuje środków, warto wdrażać właśnie ją (Rodolico i wsp., 2022).
Trening funkcji poznawczych
Metaanaliza 130 badań (8851 osób) wykazała, że trening funkcji poznawczych poprawia funkcje poznawcze (d = 0,29; 95% przedział ufności 0,24–0,34) i funkcjonowanie (d = 0,22; 0,16–0,29). O skuteczności decydowały trzy elementy: aktywny, przeszkolony terapeuta, uporządkowane wypracowywanie strategii poznawczych i połączenie treningu z rehabilitacją psychospołeczną. Najwięcej zyskiwały osoby z krótszą edukacją, niższym ilorazem inteligencji przed zachorowaniem i większym wyjściowym nasileniem objawów (Vita i wsp., 2021).
Wczesna interwencja
W pierwszych latach choroby znaczenie ma organizacja opieki. W metaanalizie 10 badań (2176 pacjentów, średni wiek 27,5 roku) wyspecjalizowane zespoły wczesnej interwencji wypadły lepiej niż zwykłe leczenie we wszystkich 13 ocenianych wynikach. Pacjenci rzadziej przerywali leczenie (ryzyko względne 0,70), rzadziej byli hospitalizowani (0,74), częściej uczyli się lub pracowali (1,13) i mieli mniejsze nasilenie objawów ogólnych, pozytywnych i negatywnych (Correll i wsp., 2018).
Obraz z lotu ptaka
Przegląd 83 metaanaliz, obejmujących 1246 badań z randomizacją i 84 925 uczestników, prowadzi do zwięzłej rekomendacji: we wczesnej psychozie priorytetem powinny być zespoły wczesnej interwencji i praca z rodziną, a w schizofrenii terapia poznawczo-behawioralna, trening funkcji poznawczych, interwencje rodzinne i indywidualne wspieranie zatrudnienia. Inne metody mogą pomagać w wybranych obszarach (Solmi i wsp., 2023).
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiadomo, jak trwałe są efekty psychoterapii: w badaniu u osób z opornością na klozapinę poprawa nie utrzymała się po 21 miesiącach (Morrison i wsp., 2018). Nie wiadomo też, na ile można ufać szacunkom, bo pewność dowodów w dużych metaanalizach często oceniano jako niską lub bardzo niską (Huhn i wsp., 2019; Bighelli i wsp., 2021). Otwarte pozostaje, czy wyniki są takie same w różnych grupach etnicznych; w badaniach nad zapobieganiem nawrotom takich danych nie zbierano (Bighelli i wsp., 2021; Rodolico i wsp., 2022).
Wnioski dla praktyki
- O wyborze leku decyduje lekarz, a rozmowa z pacjentem powinna dotyczyć przede wszystkim tolerancji, bo tu leki różnią się najbardziej (Huhn i wsp., 2019).
- Pracę z rodziną warto proponować od początku. Nawet sama psychoedukacja rodzin, o ile trwa dłużej niż dwa spotkania, wyraźnie zmniejsza ryzyko nawrotu (Rodolico i wsp., 2022).
- Terapię poznawczo-behawioralną warto rozważyć przy utrzymujących się objawach pozytywnych, uprzedzając o umiarkowanej skali spodziewanej poprawy (Bighelli i wsp., 2018).
- Trening funkcji poznawczych powinien prowadzić przeszkolony terapeuta, w powiązaniu z rehabilitacją psychospołeczną (Vita i wsp., 2021).
- Osoby we wczesnej fazie psychozy najlepiej kierować do wyspecjalizowanych zespołów wczesnej interwencji, jeśli są dostępne (Correll i wsp., 2018).
Najczęstsze pytania
Który lek przeciwpsychotyczny jest najskuteczniejszy?
Różnice skuteczności są stopniowe; najwyżej w zestawieniu wypadła klozapina. Leki wyraźniej różnią się działaniami niepożądanymi, dlatego wybór zależy od stanu zdrowia i preferencji pacjenta (Huhn i wsp., 2019).
Czy psychoterapia pomaga w schizofrenii?
Tak, jako uzupełnienie leków. Terapia poznawczo-behawioralna zmniejsza objawy pozytywne (Bighelli i wsp., 2018) i ryzyko nawrotu (Bighelli i wsp., 2021).
Co poza lekami najlepiej zapobiega nawrotom?
Interwencje rodzinne i psychoedukacja rodzin (Bighelli i wsp., 2021; Rodolico i wsp., 2022).
Czy trening funkcji poznawczych działa?
Poprawia funkcje poznawcze i codzienne funkcjonowanie w stopniu małym, ale potwierdzonym w 130 badaniach (Vita i wsp., 2021).
Źródła naukowe (10)
- Huhn M i wsp. (2019)Comparative efficacy and tolerability of 32 oral antipsychotics for the acute treatment of adults with multi-episode schizophrenia: a systematic review and network meta-analysisLancet (London, England)metaanalizaDOI: 10.1016/S0140-6736(19)31135-3
- Siskind D i wsp. (2016)Clozapine v. first- and second-generation antipsychotics in treatment-refractory schizophrenia: systematic review and meta-analysisThe British journal of psychiatry : the journal of mental sciencemetaanalizaDOI: 10.1192/bjp.bp.115.177261
- Bighelli I i wsp. (2018)Psychological interventions to reduce positive symptoms in schizophrenia: systematic review and network meta-analysisWorld psychiatry : official journal of the World Psychiatric Association (WPA)metaanalizaDOI: 10.1002/wps.20577
- Bighelli I i wsp. (2021)Psychosocial and psychological interventions for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and network meta-analysisThe lancet. PsychiatrymetaanalizaDOI: 10.1016/S2215-0366(21)00243-1
- Rodolico A i wsp. (2022)Family interventions for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and network meta-analysisThe lancet. PsychiatrymetaanalizaDOI: 10.1016/S2215-0366(21)00437-5
- Vita A i wsp. (2021)Effectiveness, Core Elements, and Moderators of Response of Cognitive Remediation for Schizophrenia: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical TrialsJAMA psychiatrymetaanalizaDOI: 10.1001/jamapsychiatry.2021.0620
- Morrison AP i wsp. (2018)Cognitive behavioural therapy in clozapine-resistant schizophrenia (FOCUS): an assessor-blinded, randomised controlled trialThe lancet. Psychiatrybadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/S2215-0366(18)30184-6
- Correll CU i wsp. (2018)Comparison of Early Intervention Services vs Treatment as Usual for Early-Phase Psychosis: A Systematic Review, Meta-analysis, and Meta-regressionJAMA psychiatrymetaanalizaDOI: 10.1001/jamapsychiatry.2018.0623
- Solmi M i wsp. (2023)Efficacy and acceptability of psychosocial interventions in schizophrenia: systematic overview and quality appraisal of the meta-analytic evidenceMolecular psychiatryprzegląd systematycznyDOI: 10.1038/s41380-022-01727-z
- Xu F, Xu S (2024)Cognitive-behavioral therapy for negative symptoms of schizophrenia: A systematic review and meta-analysisMedicinemetaanalizaDOI: 10.1097/MD.0000000000039572
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?