Opóźnienia funkcji wykonawczych są cechą wspólną zaburzeń neurorozwojowych u dzieci i młodzieży, a nie znakiem rozpoznawczym jednego z nich. Trening komputerowy poprawia pamięć roboczą, ale w ocenach zaślepionych nie zmniejsza objawów ADHD. Najbardziej obiecujące wyniki w zakresie samych funkcji wykonawczych dotyczą aktywności fizycznej, choć pochodzą z badań o zróżnicowanej jakości.

Funkcje wykonawcze u dzieci i młodzieży z ADHD i autyzmem: czym są, jak je oceniać i jak poprawić
- 1Opóźnienie funkcji wykonawczych jest wspólne zaburzeniom neurorozwojowym: g = 0,56 wobec grup kontrolnych, a przy kilku rozpoznaniach naraz 0,72 (180 badań; Sadozai i wsp., 2024).
- 2W testach profile funkcji wykonawczych w autyzmie i w ADHD nie różnią się (d = 0,02); różnice widać dopiero w kwestionariuszach (Ceruti i wsp., 2024).
- 3Komputerowy trening poznawczy poprawia pamięć roboczą, ale w ocenach zaślepionych nie zmniejsza objawów ADHD ogółem (36 badań; Westwood i wsp., 2023).
- 4Aktywność fizyczna daje duże efekty w zakresie hamowania i elastyczności poznawczej, przy zróżnicowanej jakości badań (Qiu i wsp., 2023; Zhu i wsp., 2023).
Czym są funkcje wykonawcze
Funkcje wykonawcze to zdolności poznawcze, które pozwalają zastanowić się przed działaniem, sprostać nowym wyzwaniom, oprzeć się pokusom i utrzymać koncentrację. W ich skład wchodzą trzy podstawowe funkcje (Diamond, 2013). Pierwsza to hamowanie, czyli samokontrola (zdolność hamowania impulsów i opierania się pokusom) oraz kontrola interferencji (uwaga selektywna i hamowanie poznawcze). Druga to pamięć robocza. Trzecia to elastyczność poznawcza, czyli twórcze myślenie, patrzenie na sprawy z różnych perspektyw i szybkie dostosowywanie się do zmienionych okoliczności.
W badaniach ocenia się też inne obszary, między innymi uwagę, płynność, przełączanie się między zadaniami i planowanie (Sadozai i wsp., 2024). Związek funkcji wykonawczych z samoregulacją, inteligencją płynną i uwagą wykonawczą pozostaje przedmiotem dyskusji. Funkcje wykonawcze pogarszają stres, niedobór snu, samotność i brak ruchu; można je też ćwiczyć (Diamond, 2013).
Deficyt funkcji wykonawczych w ADHD, autyzmie i innych zaburzeniach
Metaanaliza 180 badań z udziałem osób poniżej 18. roku życia porównała funkcje wykonawcze w różnych zaburzeniach neurorozwojowych w siedmiu obszarach, od uwagi po planowanie i pamięć roboczą. Opóźnienie względem grup kontrolnych było umiarkowane we wszystkich zaburzeniach łącznie (g = 0,56; 95% przedział ufności 0,49–0,63) i większe przy współwystępowaniu kilku rozpoznań (g = 0,72; 0,59–0,86). Różnic między rozpoznaniami było niewiele (Sadozai i wsp., 2024). Dzieci z zaburzeniami tikowymi miały mniejsze opóźnienia niż pozostałe grupy. Dzieci z ADHD miały większe opóźnienia w zakresie uwagi, hamowania reakcji, planowania i pamięci roboczej niż dzieci z zaburzeniami tikowymi i ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się. Dzieci w spektrum autyzmu miały większe trudności z przełączaniem się między zadaniami niż dzieci z ADHD.
Autorzy wnioskują, że opóźnienie funkcji wykonawczych jest cechą transdiagnostyczną, czyli wspólną dla całej grupy zaburzeń neurorozwojowych.
Co dzieje się z wiekiem, pokazuje przegląd 28 badań prospektywnych nad dziećmi w spektrum autyzmu bez niepełnosprawności intelektualnej, obserwowanymi do okresu dorastania. Funkcje wykonawcze na ogół się poprawiały, ale różnica względem rówieśników rozwijających się typowo pozostawała. Trudności adaptacyjne i współwystępujące zaburzenia psychiczne były względnie stałe (Rosello i wsp., 2021).
Diagnoza funkcji wykonawczych: testy neuropsychologiczne i kwestionariusze
Metaanaliza 36 badań porównała profile funkcji wykonawczych w autyzmie i w ADHD. W testach neuropsychologicznych obie grupy nie różniły się od siebie (d = 0,02). W kwestionariuszach większe trudności zgłaszano w ADHD (d = −0,34). Dzieci z obydwoma rozpoznaniami miały profil zbliżony do samego ADHD i więcej trudności niż dzieci z samym autyzmem. Autorzy uważają, że testy i kwestionariusze mogą mierzyć dwa różne zjawiska, przy czym kwestionariusze lepiej przewidują trudności w codziennym życiu (Ceruti i wsp., 2024). Także w metaanalizie 180 badań opóźnienia były większe w ocenach osób z otoczenia dziecka niż w testach (Sadozai i wsp., 2024).
Jak poprawić funkcje wykonawcze: trening poznawczy, ruch i programy szkolne
Leki mają ograniczony wpływ na funkcje wykonawcze dzieci i młodzieży z ADHD, dlatego szuka się metod niefarmakologicznych. W metaanalizie 67 badań podzielono je na sześć grup: trening poznawczy, program szkolny ukierunkowany na funkcje wykonawcze, trening oparty na grach, praktykę uważności, neurofeedback i aktywność fizyczną (Qiu i wsp., 2023).
| Praca | Interwencja i materiał | Wynik |
|---|---|---|
| Cortese i wsp. (2015) | Trening poznawczy w ADHD; 16 badań z randomizacją, 759 dzieci | Poprawa pamięci roboczej (słowna 0,52; wzrokowa 0,47). Objawy ADHD w ocenach prawdopodobnie zaślepionych: efekt mały (0,20), a dla nieuwagi nieistotny. Wyniki szkolne bez zmian |
| Westwood i wsp. (2023) | Komputerowy trening poznawczy w ADHD; 36 badań z randomizacją | Brak wpływu na objawy ADHD ogółem (0,12) i na nadruchliwość z impulsywnością. Mała poprawa nieuwagi (0,17), widoczna głównie w miejscu prowadzenia treningu. Poprawa pamięci roboczej słownej (0,38) i wzrokowo-przestrzennej (0,49), bez wpływu na inne funkcje i wyniki szkolne |
| Qiu i wsp. (2023) | Interwencje niefarmakologiczne w ADHD; 67 badań, 3147 uczestników | Łączny efekt dla funkcji wykonawczych umiarkowany do dużego (g = 0,673). Aktywność fizyczna: hamowanie 0,900, elastyczność poznawcza 1,377. Trening poznawczy: pamięć robocza 0,907. Program szkolny ukierunkowany na funkcje wykonawcze: planowanie 0,532 |
| Zhu i wsp. (2023) | Aktywność fizyczna w ADHD; 44 badania, 1757 uczestników | Poprawa funkcji wykonawczych przy każdym rodzaju ćwiczeń (1,15; 95% przedział ufności 0,83–1,46), największa przy aktywnościach wymagających reagowania na zmieniające się otoczenie |
Wyniki dotyczące aktywności fizycznej trzeba czytać ostrożnie: przegląd Zhu i wsp. (2023) obejmował obok badań z randomizacją także badania bez losowego przydziału i bez grupy kontrolnej. Przy treningu poznawczym powtarza się ten sam wzór: ćwiczona funkcja się poprawia, ale korzyść słabo przenosi się na objawy i na wyniki w nauce. Zdaniem autorów starszej metaanalizy przenoszenie efektów mogą poprawiać treningi obejmujące kilka procesów naraz (Cortese i wsp., 2015), jednak nowsza analiza nie potwierdziła ich przewagi nad treningiem samej pamięci roboczej (Westwood i wsp., 2023).
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiadomo, jak opóźnienia funkcji wykonawczych przekładają się na objawy i funkcjonowanie w poszczególnych zaburzeniach (Sadozai i wsp., 2024). Nie wiadomo też, czy efekty treningu utrzymują się dłużej, bo dane z obserwacji po około sześciu miesiącach są nieliczne (Westwood i wsp., 2023), ani jak duży jest rzeczywisty efekt aktywności fizycznej w badaniach z losowym przydziałem i zaślepioną oceną.
Wnioski dla praktyki
- Trudności w zakresie funkcji wykonawczych nie rozstrzygają o rozpoznaniu. Warto je oceniać u każdego dziecka z zaburzeniem neurorozwojowym, szczególnie przy kilku rozpoznaniach naraz (Sadozai i wsp., 2024).
- Ocenę warto opierać na testach i na kwestionariuszach jednocześnie. Dobry wynik w teście nie wyklucza trudności w codziennym życiu (Ceruti i wsp., 2024).
- Rodzicom pytającym o trening komputerowy można powiedzieć, że poprawia pamięć roboczą, ale nie zmniejsza objawów ADHD w ocenach zaślepionych (Westwood i wsp., 2023).
- Regularna aktywność fizyczna jest uzasadnionym zaleceniem. Autorzy radzą wybierać formę, którą dziecko lubi, bo sprzyja to wytrwałości (Zhu i wsp., 2023).
- Warto zadbać o sen i ograniczanie stresu, bo ich zaburzenia pogarszają funkcje wykonawcze (Diamond, 2013).
- U nastolatków w spektrum autyzmu poprawa z wiekiem nie oznacza wyrównania różnic, więc wsparcie powinno być planowane długofalowo (Rosello i wsp., 2021).
Najczęstsze pytania
Co wchodzi w skład funkcji wykonawczych?
Trzy podstawowe funkcje: hamowanie, pamięć robocza i elastyczność poznawcza. Dzięki nim można planować, powstrzymywać impulsy i utrzymywać koncentrację (Diamond, 2013).
Czy słabsze funkcje wykonawcze oznaczają ADHD?
Nie. Opóźnienie funkcji wykonawczych występuje we wszystkich zaburzeniach neurorozwojowych, a różnic między rozpoznaniami jest niewiele (Sadozai i wsp., 2024).
Czy trening pamięci roboczej pomaga w ADHD?
Poprawia pamięć roboczą, ale nie objawy ADHD ogółem ani wyniki w nauce (Westwood i wsp., 2023).
Jak poprawić funkcje wykonawcze u dziecka z ADHD?
Największe efekty opisano dla aktywności fizycznej, zwłaszcza w zakresie hamowania i elastyczności poznawczej (Qiu i wsp., 2023), z zastrzeżeniem co do jakości części badań.
Czy do oceny wystarczą testy neuropsychologiczne?
Nie zawsze. Kwestionariusze wypełniane przez osoby z otoczenia dziecka lepiej oddają trudności w codziennym życiu (Ceruti i wsp., 2024).
Źródła naukowe (8)
- Sadozai AK i wsp. (2024)Executive function in children with neurodevelopmental conditions: a systematic review and meta-analysisNature human behaviourmetaanalizaDOI: 10.1038/s41562-024-02000-9
- Ceruti C i wsp. (2024)Comparing Executive Functions in Children and Adolescents with Autism and ADHD-A Systematic Review and Meta-AnalysisChildren (Basel, Switzerland)metaanalizaDOI: 10.3390/children11040473
- Westwood SJ i wsp. (2023)Computerized cognitive training in attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): a meta-analysis of randomized controlled trials with blinded and objective outcomesMolecular psychiatrymetaanalizaDOI: 10.1038/s41380-023-02000-7
- Qiu H i wsp. (2023)Efficacy of non-pharmacological interventions on executive functions in children and adolescents with ADHD: A systematic review and meta-analysisAsian journal of psychiatrymetaanalizaDOI: 10.1016/j.ajp.2023.103692
- Zhu F i wsp. (2023)Comparative effectiveness of various physical exercise interventions on executive functions and related symptoms in children and adolescents with attention deficit hyperactivity disorder: A systematic review and network meta-analysisFrontiers in public healthmetaanalizaDOI: 10.3389/fpubh.2023.1133727
- Cortese S i wsp. (2015)Cognitive training for attention-deficit/hyperactivity disorder: meta-analysis of clinical and neuropsychological outcomes from randomized controlled trialsJournal of the American Academy of Child and Adolescent PsychiatrymetaanalizaDOI: 10.1016/j.jaac.2014.12.010
- Rosello R i wsp. (2021)Developmental outcomes in adolescence of children with autism spectrum disorder without intellectual disability: A systematic review of prospective studiesNeuroscience and biobehavioral reviewsprzegląd systematycznyDOI: 10.1016/j.neubiorev.2021.04.010
- Diamond A (2013)Executive functionsAnnual review of psychology
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?