Terapia EMDR i terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie (TF-CBT) to dwie najlepiej przebadane psychoterapie zespołu stresu pourazowego (PTSD) u dorosłych. Metaanalizy publikowane od 2006 do 2025 roku nie pokazują stałej przewagi żadnej z nich: obie działają wyraźnie lepiej niż brak leczenia, a różnice między nimi są małe i niepewne. Poniżej zestawienie tego, co wykazano, czego nie wiadomo i co z tego wynika dla praktyki.

Terapia EMDR a terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie w PTSD: na czym polega i co pokazują metaanalizy
- 1W bezpośrednich porównaniach metaanalizy nie pokazują stałej przewagi EMDR ani TF-CBT w zmniejszaniu objawów PTSD (Seidler i Wagner, 2006; Hudays i wsp., 2022; Wright i wsp., 2024; Simpson i wsp., 2025).
- 2W metaanalizie sieciowej 90 badań (6560 osób) obie metody należały do najskuteczniejszych wobec listy oczekujących, a efekt utrzymywał się po 1–4 miesiącach (Mavranezouli i wsp., 2020).
- 3EMDR trwa na ogół krócej i mniej obciąża czas pacjenta (Simpson i wsp., 2025).
- 4Jakość dowodów jest niska: małe próby, krótka obserwacja po leczeniu i brak danych o efektach odległych.
Terapia EMDR: na czym polega
EMDR, czyli terapia odwrażliwiania i przetwarzania za pomocą ruchów gałek ocznych (ang. Eye Movement Desensitization and Reprocessing), to psychoterapia z własnymi zasadami, procedurami i protokołami, stosowana u osób, które doświadczyły traumy. Jej podstawą teoretyczną jest model adaptacyjnego przetwarzania informacji, który opracowała Francine Shapiro (Rydberg i wsp., 2024; Hill, 2020). Model zakłada, że wspomnienia traumatyczne są przechowywane w postaci nieadaptacyjnej i utrudniają racjonalne przetwarzanie informacji. Stymulacja bilateralna, czyli naprzemienna stymulacja obu stron ciała za pomocą ruchów gałek ocznych lub innych bodźców, ma te przeszkody usuwać, tak aby pacjent mógł przetworzyć wspomnienie w całości. Efektem terapeutycznym ma być zmniejszenie objawów traumy (Hill, 2020). W ostatnich latach zaproponowano siedem modeli teoretycznych uzupełniających to wyjaśnienie (Rydberg i wsp., 2024).
Czy same ruchy gałek ocznych coś wnoszą? Metaanaliza 15 badań klinicznych, w których terapię EMDR z ruchami gałek ocznych porównywano z tą samą terapią bez nich, wykazała umiarkowany dodatkowy efekt ruchów (d = 0,41). W 11 badaniach laboratoryjnych, w których uczestnicy przywoływali przykre wspomnienie, efekt był duży (d = 0,74); najsilniej zmniejszała się wyrazistość wspomnienia (d = 0,91). Na wynik badań klinicznych wpływała wierność protokołowi terapii (Lee i Cuijpers, 2013).
EMDR i terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie w leczeniu PTSD
Częstość PTSD w ciągu życia szacuje się na ok. 5,7% (Chen i wsp., 2015). Terapia EMDR oraz terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie (ang. trauma-focused cognitive behavioural therapy, TF-CBT) są w tym rozpoznaniu szeroko stosowane i najczęściej badane (Seidler i Wagner, 2006; Chen i wsp., 2015). Od lat trwa spór, czy któraś z nich jest skuteczniejsza.
Bezpośrednie porównania EMDR i TF-CBT
Pięć metaanaliz porównywało obie metody ze sobą. Ich wyniki zebrano w tabeli.
| Praca | Materiał | Wynik porównania |
|---|---|---|
| Seidler i Wagner (2006) | 7 badań z bezpośrednim porównaniem (piśmiennictwo z lat 1989–2005) | Nie wykazano przewagi żadnej z metod; różnice prawdopodobnie bez znaczenia klinicznego |
| Chen i wsp. (2015) | 11 badań z randomizacją, 424 osoby | EMDR nieco lepsza w łącznym wyniku PTSD oraz w objawach intruzji i pobudzenia; w unikaniu bez różnicy |
| Hudays i wsp. (2022) | 8 badań z lat 2010–2020 (dzieci, młodzież i dorośli) | Objawy PTSD bez istotnej różnicy: standaryzowana różnica średnich −0,14 (95% przedział ufności −0,48 do 0,21; p = 0,44) |
| Wright i wsp. (2024) | Dane indywidualne 346 pacjentów z 8 badań z randomizacją | EMDR wobec innych terapii psychologicznych, w tym TF-CBT: bez istotnej różnicy w nasileniu objawów, odpowiedzi na leczenie, remisji i rezygnacji z terapii |
| Simpson i wsp. (2025) | 16 badań z randomizacją (1031 osób) opublikowanych po wytycznych NICE z 2018 r. oraz 13 badań z tych wytycznych | Bez istotnej różnicy między EMDR a TF-CBT; obie metody istotnie zmniejszały objawy |
Jedyna praca wskazująca na przewagę EMDR (Chen i wsp., 2015) opisuje ją jako niewielką, a sami autorzy zalecają ostrożność z powodu małej liczby i słabej jakości badań źródłowych. Nowsze analizy tej przewagi nie potwierdzają. Analiza danych indywidualnych (Wright i wsp., 2024) nie dotyczyła wyłącznie TF-CBT: w grupach porównawczych były też relaksacja i inne techniki.
Hudays i wsp. (2022) opisali natomiast różnicę w objawach towarzyszących. Bezpośrednio po leczeniu EMDR silniej zmniejszała objawy depresji (trzy badania) oraz lęku u dzieci i młodzieży (trzy inne badania). Po trzech i sześciu miesiącach różnic już nie było: ani w depresji (p = 0,31), ani w lęku (p = 0,59), ani w PTSD (p = 0,55).
Skuteczność terapii EMDR na tle innych metod leczenia traumy
Metaanaliza sieciowa Mavranezouli i wsp. (2020) objęła 90 badań, 6560 osób i 22 interwencje. W porównaniu z listą oczekujących największe zmniejszenie objawów bezpośrednio po leczeniu dawały EMDR (standaryzowana różnica średnich −2,07; 95% przedział wiarygodności −2,70 do −1,44) i TF-CBT (−1,46; −1,87 do −1,05), a także połączone terapie somatyczno-poznawcze i samopomoc ze wsparciem. Efekty EMDR i TF-CBT utrzymywały się po 1–4 miesiącach, a obie metody zwiększały odsetek remisji. Autorzy ocenili jakość dowodów jako umiarkowaną do niskiej.
Przegląd Cochrane (Bisson i wsp., 2013; 70 badań, 4761 uczestników) dał podobny obraz. Wobec listy oczekujących lub zwykłej opieki indywidualna TF-CBT zmniejszała objawy oceniane przez klinicystę (−1,62; 95% przedział ufności −2,03 do −1,21; 28 badań, 1256 osób), podobnie jak EMDR (−1,17; −2,04 do −0,30; 6 badań, 183 osoby). Bezpośrednio po leczeniu obie metody nie różniły się istotnie od siebie. Jakość dowodów oceniono jako bardzo niską.
Ile trwa terapia EMDR i ile kosztuje
W przeglądzie Simpson i wsp. (2025) EMDR trwała na ogół krócej i mniej obciążała czas pacjenta. Jedyne włączone badanie ekonomiczne, oparte na modelowaniu, wskazało EMDR jako najbardziej opłacalną w porównaniu z 10 innymi interwencjami, w tym z TF-CBT. Autorzy zastrzegają, że większość badań klinicznych miała małe próby, a wszystkie poza jednym były obciążone wysokim lub umiarkowanym ryzykiem błędu.
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiadomo, jak obie metody wypadają w długim okresie. Dane z obserwacji po leczeniu są ograniczone (Bisson i wsp., 2013), a porównanie skuteczności odległej wymaga dalszych badań (Mavranezouli i wsp., 2020). Nie wiadomo też, którzy pacjenci odnoszą większą korzyść z której metody (Seidler i Wagner, 2006) i jak na wynik wpływają nasilenie oraz złożoność PTSD (Mavranezouli i wsp., 2020).
Niejasny pozostaje mechanizm działania EMDR: dane wskazują na dodatkowy efekt ruchów gałek ocznych, ale modele teoretyczne wciąż są rozwijane (Lee i Cuijpers, 2013; Rydberg i wsp., 2024). Na potwierdzenie czekają też sygnały z analizy danych indywidualnych: gorszy wynik EMDR u osób bezrobotnych i częstsze przerywanie EMDR przez mężczyzn (Wright i wsp., 2024).
Wnioski dla praktyki
- Obie metody mają potwierdzoną skuteczność wobec braku leczenia. Dostępne metaanalizy nie dają podstaw, by przedstawiać pacjentowi jedną z nich jako lepszą.
- Skoro wyniki są zbliżone, o wyborze mogą decydować preferencje pacjenta, kompetencje terapeuty i dostępność terapii.
- Krótszy czas trwania EMDR (Simpson i wsp., 2025) może mieć znaczenie przy planowaniu leczenia.
- W grupach leczonych aktywnie rezygnacji było więcej niż w grupach kontrolnych (Bisson i wsp., 2013), dlatego warto od początku monitorować ryzyko przerwania terapii.
- Wiedza o efektach odległych jest ograniczona, co uzasadnia kontrolę stanu pacjenta po zakończeniu leczenia.
Najczęstsze pytania
Na czym polega terapia EMDR?
Podczas sesji pacjent przywołuje traumatyczne wspomnienie, a terapeuta prowadzi stymulację bilateralną za pomocą ruchów gałek ocznych lub innych bodźców. Według modelu adaptacyjnego przetwarzania informacji pozwala to przetworzyć wspomnienie w całości i zmniejsza objawy (Hill, 2020).
Czy terapia EMDR jest skuteczna w PTSD?
Tak. W metaanalizie sieciowej 90 badań należała do metod najsilniej zmniejszających objawy w porównaniu z listą oczekujących (Mavranezouli i wsp., 2020).
Czy EMDR działa lepiej niż terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie?
Metaanalizy tego nie potwierdzają. Cztery z pięciu prac porównujących obie metody nie znalazły istotnej różnicy w objawach PTSD, a piąta opisała niewielką przewagę EMDR z zastrzeżeniem o słabej jakości badań (Chen i wsp., 2015).
Czy efekty leczenia utrzymują się po zakończeniu terapii?
W metaanalizie sieciowej efekty EMDR i TF-CBT utrzymywały się po 1–4 miesiącach (Mavranezouli i wsp., 2020), a po trzech i sześciu miesiącach metody nie różniły się między sobą (Hudays i wsp., 2022). O dłuższym okresie wiadomo niewiele.
Czy ruchy gałek ocznych są konieczne?
Prawdopodobnie wnoszą coś do terapii. Autorzy metaanalizy z 2006 roku uznali ich udział za niejasny (Seidler i Wagner, 2006), ale późniejsza metaanaliza 15 badań klinicznych wykazała umiarkowany dodatkowy efekt ruchów gałek ocznych (d = 0,41) (Lee i Cuijpers, 2013).
Która terapia trwa krócej?
W badaniach opublikowanych po 2018 roku EMDR trwała na ogół krócej i wymagała od pacjenta mniej czasu (Simpson i wsp., 2025).
Źródła naukowe (10)
- Wright SL i wsp. (2024)EMDR v. other psychological therapies for PTSD: a systematic review and individual participant data meta-analysisPsychological medicinemetaanalizaDOI: 10.1017/S0033291723003446
- Simpson E i wsp. (2025)Clinical and cost-effectiveness of eye movement desensitization and reprocessing for treatment and prevention of post-traumatic stress disorder in adults: A systematic review and meta-analysisBritish journal of psychology (London, England : 1953)metaanalizaDOI: 10.1111/bjop.70005
- Hudays A i wsp. (2022)Eye Movement Desensitization and Reprocessing versus Cognitive Behavior Therapy for Treating Post-Traumatic Stress Disorder: A Systematic Review and Meta-AnalysisInternational journal of environmental research and public healthmetaanalizaDOI: 10.3390/ijerph192416836
- Mavranezouli I i wsp. (2020)Psychological treatments for post-traumatic stress disorder in adults: a network meta-analysisPsychological medicinemetaanalizaDOI: 10.1017/S0033291720000070
- Bisson JI i wsp. (2013)Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adultsThe Cochrane database of systematic reviewsmetaanalizaDOI: 10.1002/14651858.CD003388.pub4
- Chen L i wsp. (2015)Eye movement desensitization and reprocessing versus cognitive-behavioral therapy for adult posttraumatic stress disorder: systematic review and meta-analysisThe Journal of nervous and mental diseasemetaanalizaDOI: 10.1097/NMD.0000000000000306
- Seidler GH, Wagner FE (2006)Comparing the efficacy of EMDR and trauma-focused cognitive-behavioral therapy in the treatment of PTSD: a meta-analytic studyPsychological medicinemetaanalizaDOI: 10.1017/S0033291706007963
- Lee CW, Cuijpers P (2013)A meta-analysis of the contribution of eye movements in processing emotional memoriesJournal of behavior therapy and experimental psychiatrymetaanalizaDOI: 10.1016/j.jbtep.2012.11.001
- Hill MD (2020)Adaptive Information Processing Theory: Origins, Principles, Applications, and EvidenceJournal of evidence-based social work (2019)
- Rydberg JA, Virgitti L, Tarquinio C (2024)Bolstering the adaptive information processing model: a narrative reviewFrontiers in psychiatryprzeglądDOI: 10.3389/fpsyt.2024.1374274
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?


