Dysmorfofobia: gdy twój wygląd staje się źródłem cierpienia – czym jest to zaburzenie i jak je leczyć

Czym jest dysmorfofobia? Definicja i klasyfikacja

Dysmorfofobia, znana też w literaturze anglojęzycznej jako body dysmorphic disorder (BDD) lub cielesne zaburzenie dysmorficzne, należy do grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i podobnych. W klasyfikacji DSM-5 umieszczono ją właśnie w tej kategorii, co odzwierciedla jej obsesyjny charakter. Dysmorfofobia to zaburzenie, które polega na nadmiernym skupieniu uwagi na jednym lub kilku domniemanych defektach wyglądu, przy czym te defekty są dla otoczenia niezauważalne albo wyglądają zupełnie zwyczajnie.

Warto od razu podkreślić, że dysmorfofobia to zaburzenie psychiczne, a nie próżność czy nadmierne dbanie o wygląd. Pacjent nie skupia się na swoim wyglądzie dlatego, że jest zapatrzony w siebie, lecz dlatego, że przeżywa autentyczne cierpienie. Zwykłe niezadowolenie z wyglądu, które zna niemal każdy człowiek, i dysmorfofobia to dwa zupełnie różne światy. Granicą jest intensywność myśli, poziom cierpienia i stopień, w jakim problem zaburza codzienne funkcjonowanie społeczne i zawodowe.

Szacuje się, że dysmorfofobia dotyka około 1,7–2,4% ogólnej populacji, przy czym specjaliści zwracają uwagę, że jest ona często nierozpoznana, bo pacjenci wstydzą się mówić o swoich objawach wprost.

Objawy dysmorfofobii, jak rozpoznać to zaburzenie?

Głównym objawem dysmorfofobii jest obsesyjna koncentracja na jednym lub kilku aspektach własnego wyglądu. Najczęściej dotyczy to skóry, nosa, włosów, brzucha, ud, kształtu ust lub oczu. Osoba z BDD może godzinami rozmyślać o dostrzeżonym defekcie, planować strategie jego ukrycia lub sprawdzać, jak wygląda w różnym oświetleniu.

Charakterystycznym zachowaniem jest przeglądanie się w lustrach lub, paradoksalnie, całkowite unikanie refleksów i odbicia w szybach czy lusterkach, bo każdy kontakt z własnym obrazem wyzwala silny lęk. Osoby z dysmorfofobią często porównują się z innymi ludźmi na ulicy, w mediach społecznościowych lub w telewizji, co zazwyczaj tylko nasila niezadowolenie z własnego wyglądu. Ponadto typowe jest szukanie zapewnień u bliskich, wielokrotne pytanie o to, czy "wygląda normalnie", oraz stosowanie masek w postaci ubrań, makijażu lub fryzury.

Inne objawy dysmorfofobii obejmują:

• unikanie sytuacji społecznych z powodu wstydu związanego z wyglądem
• kompulsywne dotykanie lub sprawdzanie danego miejsca na ciele
• nawracające myśli o defektach wyglądu, zajmujące kilka godzin dziennie
• odwoływanie spotkań towarzyskich lub zawodowych w obawie przed oceną
• poszukiwanie pomocy u dermatologów lub chirurgów plastycznych

Ważne jest, że objawy te mają charakter obsesyjny, tzn. osoba z BDD zdaje sobie sprawę z ich nadmierności, ale nie potrafi ich kontrolować. Niekiedy granica ta zanika i przekonanie o defekcie przybiera niemal urojeniowy charakter.

Przyczyny dysmorfofobii, skąd bierze się to zaburzenie?

Przyczyny dysmorfofobii są złożone i dotychczas nie do końca poznane. Specjaliści wskazują na kilka współdziałających ze sobą czynników. Czynniki biologiczne obejmują zaburzenia w funkcjonowaniu układu serotoninergicznego mózgu, co wyjaśnia, dlaczego leki wpływające na ten układ przynoszą ulgę wielu pacjentom. Ponadto badania wskazują na pewne różnice w strukturze i funkcjonowaniu mózgu u osób z BDD, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie obrazu.

Doświadczenia z dzieciństwa odgrywają istotną rolę w rozwoju dysmorfofobii. Osoby, które były wyśmiewane ze względu na wygląd, doświadczyły przemocy rówieśniczej lub wychowywały się w środowisku, gdzie wygląd był nadmiernie wartościowany, są bardziej narażone na rozwinięcie tego zaburzenia. Podobnie cechy osobowości, takie jak perfekcjonizm, niska samoocena czy skłonność do nadmiernego analizowania, mogą zwiększać podatność na dysmorfofobię.

Nie bez znaczenia jest też szerszy kontekst kulturowy. Społeczne oczekiwania dotyczące wyglądu, przekazy medialne oraz powszechne stosowanie filtrów na zdjęciach mogą wzmacniać tendencję do krytycznego oceniania własnego ciała. Jednak same te czynniki nie powodują dysmorfofobii, lecz u osób biologicznie i psychologicznie podatnych mogą działać jak wyzwalacz.

Dysmorfofobia a inne zaburzenia, co warto wiedzieć?

Dysmorfofobia nierzadko współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi. Najczęstszym towarzyszem BDD są zaburzenia depresyjne, które pojawiają się u zdecydowanej większości pacjentów. Silny wstyd, poczucie bezsilności i społeczna izolacja tworzą podatny grunt dla depresji. Ponadto u osób z dysmorfofobią często rozpoznaje się zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, a niekiedy także zaburzenia odżywiania.

Szczególnie poważną konsekwencją nieleczonej dysmorfofobii są myśli samobójcze. Badania pokazują, że ryzyko ich pojawienia się jest u osób z BDD znacznie wyższe niż w ogólnej populacji, co czyni wczesną diagnozę i leczenie kwestią naprawdę pilną. Jeśli obsesja na punkcie wyglądu wiąże się z myślami o tym, że życie nie ma sensu, konieczna jest natychmiastowa pomoc specjalisty.

Warto też odróżnić dysmorfofobię od zaburzeń obrazu ciała towarzyszących anoreksji lub bulimii. W zaburzeniach odżywiania centralnym tematem jest masa ciała i sylwetka jako całość, natomiast w BDD uwaga skupia się zwykle na konkretnym, szczegółowym domniemanym defekcie. Granice bywają jednak płynne i oba problemy mogą współistnieć.