W schizofrenii opornej na leczenie badania neuroobrazowe pokazują rozleglejsze ubytki istoty szarej niż u osób dobrze odpowiadających na leki, zwłaszcza w okolicach czołowych i skroniowych, oraz większe zmiany w istocie białej. Odmienna jest też neurochemia: u tych pacjentów nie stwierdza się typowego dla schizofrenii wzrostu syntezy dopaminy. Część zmian wygląda na nasilenie tego, co widać w schizofrenii w ogóle, a część na cechę odrębną. Żaden z tych wyników nie pozwala jeszcze przewidzieć odpowiedzi na leczenie u pojedynczego pacjenta.

Schizofrenia oporna na leczenie w badaniach neuroobrazowych: zmiany strukturalne mózgu
- 1Około 30% osób ze schizofrenią nie odpowiada wystarczająco na leki przeciwpsychotyczne; w tej grupie ubytki istoty szarej w okolicach czołowo-skroniowych są większe niż u pacjentów odpowiadających na leczenie (Mouchlianitis i wsp., 2016).
- 2Część zmian strukturalnych występuje u wszystkich chorych, a część, na przykład w sieci przedczołowo-limbicznej, tylko u pacjentów opornych na leczenie (Huang i wsp., 2025).
- 3Pacjenci oporni na leczenie nie mają podwyższonej syntezy dopaminy w prążkowiu, którą stwierdza się u osób odpowiadających na leki (Demjaha i wsp., 2012).
- 4Po włączeniu klozapiny objętość niektórych struktur podkorowych maleje, ale zmniejszenie wzgórza i skorupy wiązało się z poprawą objawów i funkcjonowania (Tronchin i wsp., 2020).
Schizofrenia oporna na leczenie: o kim mowa
Około 30% osób ze schizofrenią nie odpowiada wystarczająco na leki przeciwpsychotyczne (Mouchlianitis i wsp., 2016). W literaturze stan ten określa się jako schizofrenię oporną na leczenie albo lekooporną (ang. treatment-resistant schizophrenia, TRS). Badacze wyróżniają trzy grupy: osoby odpowiadające na leki pierwszego wyboru, osoby oporne, którym pomaga klozapina, i osoby, u których zawodzi także klozapina (Anderson i wsp., 2015; McNabb i wsp., 2020).
Jakimi metodami bada się mózg w schizofrenii opornej na leczenie
Strukturalny rezonans magnetyczny (MRI) pokazuje objętość istoty szarej i grubość kory mózgu. Na nim opiera się większość opisanych niżej porównań (Anderson i wsp., 2015; Ahmed i wsp., 2015). Obrazowanie tensora dyfuzji (ang. diffusion tensor imaging, DTI) służy do oceny istoty białej. Podstawowym wskaźnikiem jest anizotropia frakcyjna (Kochunov i wsp., 2019; McNabb i wsp., 2020).
Pozytonowa tomografia emisyjna (PET) ze znacznikiem 18F-DOPA mierzy zdolność syntezy dopaminy w prążkowiu (Demjaha i wsp., 2012). Protonowa spektroskopia rezonansu magnetycznego (1H-MRS) pozwala oszacować stężenie glutaminianu w wybranej okolicy mózgu (Kumar i wsp., 2020).
W przeglądzie badań nad opornością na klozapinę najczęściej stosowano strukturalny rezonans magnetyczny (7 badań) i spektroskopię (5 badań), rzadziej tomografię komputerową, tomografię emisyjną pojedynczych fotonów, czynnościowy rezonans magnetyczny i DTI (Pang i wsp., 2023).
Tło: zmiany strukturalne mózgu w schizofrenii w ogóle
Największe dotąd porównanie, obejmujące 4474 osoby ze schizofrenią i 5098 osób zdrowych z 39 ośrodków, wykazało rozlegle cieńszą korę mózgu (d około −0,53) i mniejszą jej powierzchnię (d około −0,25), najwyraźniej w płatach czołowych i skroniowych. Różnice w grubości kory były dwa do trzech razy większe u osób przyjmujących leki przeciwpsychotyczne niż u nieleczonych i wiązały się z dawką leków, nasileniem objawów i czasem trwania choroby (van Erp i wsp., 2018). Ten wynik jest ważny dla dalszej części: trudno oddzielić wpływ samej choroby od wpływu leczenia.
Istota szara w schizofrenii lekoopornej: wyniki badań rezonansem magnetycznym (MRI)
| Praca | Uczestnicy | Wynik |
|---|---|---|
| Mouchlianitis i wsp. (2016) | Przegląd systematyczny 61 badań neuroobrazowych | Powtarzalne różnice między pacjentami opornymi a odpowiadającymi na leczenie: mniej istoty szarej i słabszy przepływ krwi w okolicach czołowo-skroniowych; wielkość efektu od 0,4 do ponad 1 |
| Anderson i wsp. (2015) | 18 osób odpowiadających na leki pierwszego wyboru, 19 opornych odpowiadających na klozapinę, 15 opornych także na klozapinę, 20 osób zdrowych | Mniejsza objętość istoty szarej w obu grupach opornych niż u zdrowych i u osób odpowiadających na leczenie, między innymi w zakrętach skroniowych i czołowych; bez różnic między obiema grupami opornymi |
| Fan i wsp. (2023) | 127 pacjentów, w tym 42 opornych na leczenie, i 83 osoby zdrowe | Cieńsza kora w 56 z 68 badanych okolic u chorych ogółem; w pięciu okolicach, głównie czołowych, dodatkowo cieńsza u opornych niż u odpowiadających na leczenie |
| Itahashi i wsp. (2021) | 64 pacjentów opornych, 46 nieopornych, 52 osoby zdrowe | Na podstawie grubości kory pacjentów opornych odróżniano od zdrowych trafniej (pole pod krzywą 0,85) niż nieopornych (0,69); część okolic była wspólna dla obu grup, część swoista dla TRS |
| Huang i wsp. (2025) | 55 pacjentów z TRS, 79 bez TRS, 64 osoby zdrowe | Sieć przedczołowo-limbiczna o mniejszej objętości tylko w TRS; inna sieć, czołowo-skroniowa i ciemieniowo-potyliczna, zmniejszona w obu grupach chorych |
Obraz jest więc dwuwarstwowy. Jedne zmiany występują u wszystkich chorych i w TRS są tylko silniejsze. Inne pojawiają się wyłącznie u pacjentów opornych. Autorzy przeglądu ujęli to podobnie: część różnic leży na kontinuum ze schizofrenią odpowiadającą na leczenie, a część ma charakter jakościowy i mogłaby w przyszłości służyć jako biomarker (Mouchlianitis i wsp., 2016).
Zmiany strukturalne wiążą się z funkcjonowaniem poznawczym. Pacjenci oporni mieli cięższe objawy i głębsze deficyty poznawcze, a grubość kory w okolicach czołowych pośredniczyła w związku między tymi deficytami a opornością na leczenie (Fan i wsp., 2023).
Istota biała
W badaniu 122 pacjentów i 78 osób zdrowych wskaźnik podatności istoty białej był najwyższy u pacjentów opornych (0,38), niższy u odpowiadających na leczenie (0,30), a na początku leczenia wynosił 0,18 wobec 0,13 u zdrowych. Wskaźnik korelował z tempem przetwarzania informacji i z objawami negatywnymi (Kochunov i wsp., 2019).
W mniejszym badaniu osoby z TRS miały niższą anizotropię frakcyjną niż zdrowe w wielu szlakach, między innymi w ciele modzelowatym i pęczku podłużnym górnym. Żadne z porównań między grupami nie utrzymało się jednak po korekcie na wielokrotne porównania (McNabb i wsp., 2020).
Odrębna neurochemia: dopamina i glutaminian
Pacjenci, którzy odpowiedzieli na leki przeciwpsychotyczne, mieli wyraźnie większą zdolność syntezy dopaminy w prążkowiu niż pacjenci oporni (wielkość efektu 1,11) i osoby zdrowe (1,12). Pacjenci oporni nie różnili się od zdrowych. Autorzy wnioskują, że u części chorych leki mogą być nieskuteczne, bo nie występuje u nich wzrost syntezy dopaminy klasycznie wiązany ze schizofrenią (Demjaha i wsp., 2012). Zgadza się z tym wynik analizy sieci strukturalnych: sieć zmniejszona tylko w TRS pokrywała się z rozmieszczeniem receptorów serotoninowych, glutaminianowych, histaminowych i opioidowych, a nie dopaminowych (Huang i wsp., 2025).
Hipotezy o roli glutaminianu nie udało się dotąd potwierdzić. W metaanalizie czterech badań spektroskopii rezonansu magnetycznego stężenie glutaminianu w przedniej części zakrętu obręczy nie różniło się istotnie między pacjentami opornymi (101 osób) a nieopornymi (61 osób): g = 0,21 (95% przedział ufności −0,42 do 0,85). Wynik zależał od pojedynczego badania (Kumar i wsp., 2020).
Co dzieje się w mózgu po włączeniu klozapiny
| Badanie | Uczestnicy i czas | Zmiany strukturalne | Związek ze stanem klinicznym |
|---|---|---|---|
| Ahmed i wsp. (2015) | 33 pacjentów z TRS, 31 osób zdrowych; 6–9 miesięcy | Większy ubytek objętości w przyśrodkowej korze przedczołowej i rozległe ścieńczenie kory | Większość pacjentów się poprawiła; u osób z poprawą ścieńczenie było mniejsze |
| Tronchin i wsp. (2020) | 33 pacjentów z TRS, 31 osób zdrowych; 6 miesięcy | Poszerzenie komór bocznych; mniejsza objętość wzgórza, jądra ogoniastego, skorupy i hipokampa | Zmniejszenie wzgórza i skorupy wiązało się z poprawą objawów i funkcjonowania |
| Krajner i wsp. (2022) | 24 pacjentów z TRS; 12 tygodni | Mniejsza objętość jądra ogoniastego i skorupy, poszerzenie komór, ścieńczenie kory w trzech okolicach | Zmiany nie wiązały się ze stężeniem glutaminianu |
Zmniejszenie objętości jądra ogoniastego po klozapinie opisano niezależnie w trzech wcześniejszych badaniach (Mouchlianitis i wsp., 2016). Autorzy prac podłużnych zgodnie zaznaczają, że ubytek objętości przy jednoczesnej poprawie klinicznej nie musi oznaczać uszkodzenia; może być odpowiedzią adaptacyjną (Tronchin i wsp., 2020; Ahmed i wsp., 2015).
Oporność na klozapinę
Przegląd 19 badań porównujących pacjentów opornych na klozapinę z odpowiadającymi na nią wskazał jako najbardziej powtarzalny wynik słabszą aktywność okolic czołowych w grupie opornej na klozapinę. W porównaniu z osobami odpowiadającymi na leki pierwszego wyboru stwierdzano mniejszą grubość kory i objętość wielu okolic. Autorzy uznają, że schizofrenia oporna na leczenie jest prawdopodobnie odrębną neurobiologicznie postacią choroby, ale zastrzegają, że wnioski ogranicza mała liczba badań i brak wspólnej definicji grup (Pang i wsp., 2023).
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiadomo, co jest przyczyną, a co skutkiem. Zmiany strukturalne korelują z dawką leków i czasem trwania choroby (van Erp i wsp., 2018), więc w porównaniach grup trudno oddzielić wpływ choroby od wpływu leczenia. Nie wiadomo też, czy zmiany obecne na początku choroby zapowiadają późniejszą oporność: w jednym badaniu zmiany istoty białej były widoczne już przy rozpoczynaniu leczenia (Kochunov i wsp., 2019), ale ich wartości prognostycznej nie sprawdzono.
Otwarte pozostaje, czy obrazowanie pozwoli wcześniej wskazać osoby, które nie odpowiedzą na leki pierwszego wyboru. Autorzy przeglądu podkreślają, że do zastosowań klinicznych potrzebne są badania z góry określonymi hipotezami i większymi próbami (Mouchlianitis i wsp., 2016).
Wnioski dla praktyki
- Oporność na leczenie rozpoznaje się klinicznie. Nie ma badania obrazowego, które by ją potwierdzało albo przewidywało u konkretnej osoby.
- U pacjentów z TRS warto oceniać funkcje poznawcze, bo deficyty są w tej grupie głębsze i powiązane ze zmianami w korze czołowej (Fan i wsp., 2023), a tempo przetwarzania informacji wiąże się ze stanem istoty białej (Kochunov i wsp., 2019).
- W psychoedukacji pacjentów i rodzin, którzy pytają o „kurczenie się mózgu” po lekach, można wyjaśnić, że zmniejszenie objętości niektórych struktur po klozapinie towarzyszyło poprawie objawów i nie jest dowodem szkodliwości leku (Tronchin i wsp., 2020).
- Brak odpowiedzi na kolejne leki może mieć podłoże biologiczne, a nie wynikać z braku współpracy pacjenta (Demjaha i wsp., 2012). O zmianie leczenia, w tym o włączeniu klozapiny, decyduje lekarz psychiatra.
Najczęstsze pytania
Czym mózg w schizofrenii opornej na leczenie różni się od mózgu pacjentów odpowiadających na leki?
Rozleglejszym ubytkiem istoty szarej w okolicach czołowych i skroniowych oraz większymi zmianami w istocie białej (Mouchlianitis i wsp., 2016; Kochunov i wsp., 2019).
Czy rezonans magnetyczny pozwala rozpoznać TRS?
Nie. Opisane różnice dotyczą średnich w grupach i nie nadają się do oceny pojedynczej osoby (Mouchlianitis i wsp., 2016).
Czy klozapina uszkadza mózg?
Badania nie dają podstaw do takiego wniosku. Po jej włączeniu objętość niektórych struktur maleje, ale zmiana ta wiązała się z poprawą kliniczną (Tronchin i wsp., 2020; Ahmed i wsp., 2015).
Dlaczego leki przeciwpsychotyczne nie działają u części pacjentów?
Jedna z hipotez mówi, że u tych osób nie ma nadmiernej syntezy dopaminy, na którą działają typowe leki (Demjaha i wsp., 2012).
Źródła naukowe (14)
- Mouchlianitis E, McCutcheon R, Howes OD (2016)Brain-imaging studies of treatment-resistant schizophrenia: a systematic reviewThe lancet. Psychiatryprzegląd systematycznyDOI: 10.1016/S2215-0366(15)00540-4
- van Erp TGM i wsp. (2018)Cortical Brain Abnormalities in 4474 Individuals With Schizophrenia and 5098 Control Subjects via the Enhancing Neuro Imaging Genetics Through Meta Analysis (ENIGMA) ConsortiumBiological psychiatrymetaanalizaDOI: 10.1016/j.biopsych.2018.04.023
- Anderson VM i wsp. (2015)Extensive gray matter volume reduction in treatment-resistant schizophreniaThe international journal of neuropsychopharmacologybadanie obserwacyjneDOI: 10.1093/ijnp/pyv016
- Itahashi T i wsp. (2021)Dimensional distribution of cortical abnormality across antipsychotics treatment-resistant and responsive schizophreniaNeuroImage. Clinicalbadanie obserwacyjneDOI: 10.1016/j.nicl.2021.102852
- Fan F i wsp. (2023)Association of cortical thickness and cognition with schizophrenia treatment resistancePsychiatry and clinical neurosciencesbadanie obserwacyjneDOI: 10.1111/pcn.13486
- Huang H i wsp. (2025)Distinct structural deficits in treatment-resistant schizophrenia and their putative neurotransmitter basis: a source-based morphometry analysisNeuropsychopharmacology : official publication of the American College of Neuropsychopharmacologybadanie obserwacyjneDOI: 10.1038/s41386-025-02135-x
- Kochunov P i wsp. (2019)White Matter in Schizophrenia Treatment ResistanceThe American journal of psychiatrybadanie obserwacyjneDOI: 10.1176/appi.ajp.2019.18101212
- McNabb CB i wsp. (2020)Aberrant white matter microstructure in treatment-resistant schizophrenia✰Psychiatry research. Neuroimagingbadanie obserwacyjneDOI: 10.1016/j.pscychresns.2020.111198
- Tronchin G i wsp. (2020)Progressive subcortical volume loss in treatment-resistant schizophrenia patients after commencing clozapine treatmentNeuropsychopharmacology : official publication of the American College of Neuropsychopharmacologybadanie obserwacyjneDOI: 10.1038/s41386-020-0665-4
- Ahmed M i wsp. (2015)Progressive Brain Atrophy and Cortical Thinning in Schizophrenia after Commencing Clozapine TreatmentNeuropsychopharmacology : official publication of the American College of Neuropsychopharmacologybadanie obserwacyjneDOI: 10.1038/npp.2015.90
- Krajner F i wsp. (2022)Subcortical volume reduction and cortical thinning 3 months after switching to clozapine in treatment resistant schizophreniaSchizophrenia (Heidelberg, Germany)badanie obserwacyjneDOI: 10.1038/s41537-022-00230-2
- Pang TSW i wsp. (2023)A systematic review of neuroimaging studies of clozapine-resistant schizophreniaSchizophrenia (Heidelberg, Germany)przegląd systematycznyDOI: 10.1038/s41537-023-00392-7
- Kumar V i wsp. (2020)Glutamate metabolites in treatment resistant schizophrenia: A meta-analysis and systematic review of 1H-MRS studiesPsychiatry research. NeuroimagingmetaanalizaDOI: 10.1016/j.pscychresns.2020.111080
- Demjaha A i wsp. (2012)Dopamine synthesis capacity in patients with treatment-resistant schizophreniaThe American journal of psychiatrybadanie obserwacyjneDOI: 10.1176/appi.ajp.2012.12010144
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?


