U osób z zaburzeniem osobowości z pogranicza (borderline) uzależnienie od alkoholu lub innych substancji jest częste i wiąże się z gorszymi wynikami leczenia. Najlepiej zbadaną psychoterapią w tej grupie jest terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), ale jej wpływ na samo używanie substancji potwierdziła tylko część badań. Inne metody oceniano w pojedynczych, małych badaniach, a leki nie leczą samego zaburzenia osobowości. Poniżej wyniki przeglądów i badań klinicznych u pacjentów z obydwoma rozpoznaniami, czyli z tak zwaną podwójną diagnozą.

Zaburzenie osobowości z pogranicza (borderline) a uzależnienie: co wiadomo o leczeniu podwójnej diagnozy
- 1Zaburzenia związane z używaniem alkoholu stwierdzono u 55,28% dorosłych z zaburzeniem osobowości z pogranicza w metaanalizie 15 prac obejmujących 15 603 osoby (Silva i wsp., 2026).
- 2Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) jest najczęściej badaną metodą leczenia osób z borderline i uzależnieniem: poprawia regulację emocji, a używanie substancji zmniejszała w części badań, nie we wszystkich (Sadeghi i wsp., 2026).
- 3Rozpoznania uzależnień zapisane w dokumentacji medycznej pacjentów z borderline zgadzały się z wynikiem wywiadu ustrukturyzowanego w mniej niż 30% przypadków (Nabel i wsp., 2025).
- 4Leki nie wykazały przewagi nad placebo w żadnym z głównych wyników leczenia zaburzenia osobowości z pogranicza, a pewność tych danych jest bardzo niska (Stoffers-Winterling i wsp., 2022).
Borderline a uzależnienie: jak często występują razem
Zaburzenie osobowości z pogranicza (ang. borderline personality disorder, BPD) i zaburzenia używania substancji (ang. substance use disorders, SUD) od dziesięcioleci opisuje się jako rozpoznania często stawiane u tej samej osoby. Przegląd Trulla i wsp. (2018) objął 70 badań z lat 2000–2017 poświęconych temu współwystępowaniu. Według najnowszego przeglądu systematycznego zaburzenie używania substancji ma prawie połowa pacjentów z rozpoznaniem BPD, a osoby z obydwoma rozpoznaniami rzadziej osiągają remisję BPD i częściej doznają szkód związanych z substancjami (Sadeghi i wsp., 2026).
Najdokładniej policzono to dla alkoholu. Metaanaliza 15 prac objęła 15 603 dorosłych z BPD. Zaburzenia związane z używaniem alkoholu stwierdzono u 55,28% z nich, uzależnienie od alkoholu u 44,59%, a nadużywanie alkoholu u 18,84% (Silva i wsp., 2026). Pierwsza z tych liczb dotyczy szerokiej kategorii: autorzy zaliczali do niej epizodyczne picie dużych ilości alkoholu, picie intensywne, nadużywanie i uzależnienie.
Uzależnienie u pacjenta z borderline często pozostaje nierozpoznane
W badaniu Nabel i wsp. (2025) u 126 pacjentów z BPD rozpoznania z ostatnich 12 miesięcy ustalano w ustrukturyzowanym wywiadzie klinicznym i porównywano z dokumentacją medyczną. Co najmniej jedno rozpoznanie nadużywania albo uzależnienia miało 51 osób (40,1%), najczęściej dotyczyło ono alkoholu i konopi. Wywiad wykrywał nadużywanie alkoholu 3,5 raza częściej, niż wynikało z dokumentacji, nadużywanie konopi 2,4 raza częściej, a uzależnienie od konopi 2,2 raza częściej. Zgodność rozpoznań z obu źródeł była niższa niż 30% dla każdej substancji. Autorzy zalecają staranną diagnostykę uzależnień, na przykład w wywiadzie ustrukturyzowanym, oraz włączenie ich do planu leczenia.
Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) u osób z borderline i uzależnieniem
Terapia dialektyczno-behawioralna (ang. dialectical behavior therapy, DBT) to terapia poznawczo-behawioralna opracowana dla osób z BPD i zachowaniami samobójczymi. Łączy pracę nad zmianą zachowania ze strategiami radykalnej akceptacji (Linehan i wsp., 1999; Linehan i wsp., 2002). W przeglądzie Sadeghi i wsp. (2026) dotyczyło jej dziewięć z 17 włączonych badań, podczas gdy większość pozostałych metod oceniano w pojedynczych badaniach. DBT zmniejszała objawy zaburzeń używania substancji w części badań, ale nie we wszystkich. Trzy badania psychoterapii oceniały regulację emocji i w każdym stwierdzono poprawę po leczeniu.
| Badanie | Uczestnicy i porównanie | Używanie substancji | Pozostałe wyniki |
|---|---|---|---|
| Linehan i wsp. (1999) | Kobiety z BPD uzależnione od narkotyków; rok DBT albo zwykłe leczenie | Większy spadek używania narkotyków w wywiadach i badaniach moczu, także w 16. miesiącu obserwacji | Rzadsze przerywanie leczenia, większa poprawa przystosowania ogólnego i społecznego |
| Linehan i wsp. (2002) | 23 kobiety z BPD uzależnione od heroiny, leczone substytucyjnie; 12 miesięcy DBT albo terapii walidacyjnej z programem dwunastu kroków | Spadek używania opiatów w obu grupach; w 16. miesiącu 27% i 33% dodatnich wyników badań moczu; w grupie porównawczej wzrost w ostatnich 4 miesiącach leczenia | W DBT w leczeniu pozostało 64% uczestniczek, w grupie porównawczej wszystkie 12 |
| van den Bosch i wsp. (2002) | 58 kobiet z BPD, w tym 31 z problemowym używaniem substancji; DBT albo zwykłe leczenie | Bez wpływu na problemy z substancjami | Większy spadek nasilonych objawów BPD niż w zwykłym leczeniu, niezależnie od używania substancji |
Autorzy trzeciego badania wnioskują, że standardowa DBT nie zmniejsza problemów z substancjami skuteczniej niż zwykłe leczenie. Proponują, by zamiast tworzyć osobne programy dla pacjentów z podwójną diagnozą, szkolić terapeutów w pracy z całym spektrum zachowań impulsywnych: samobójczych i samouszkadzających, napadowym objadaniem się oraz używaniem substancji (van den Bosch i wsp., 2002). Starszy przegląd systematyczny, obejmujący 10 badań z lat 1999–2014, wskazał DBT jako opcję preferowaną w tej grupie, bo ma najlepiej udokumentowaną skuteczność, zwłaszcza u kobiet (Lee i wsp., 2015).
Terapia schematów, terapia oparta na mentalizacji i inne psychoterapie podwójnej diagnozy
| Metoda | Badanie | Uczestnicy | Główny wynik |
|---|---|---|---|
| Dynamiczna psychoterapia dekonstrukcyjna | Gregory i wsp. (2008), badanie z randomizacją | 30 osób z BPD i zaburzeniem używania alkoholu | Poprawa w zakresie nadużywania alkoholu, zachowań parasamobójczych i objawów BPD; w zwykłym leczeniu zmiany ograniczone |
| Terapia schematów | Boog i wsp. (2023, 2024), seria przypadków | 20 osób z BPD i uzależnieniem od alkoholu | Remisja BPD u 68% pacjentów trzy miesiące po terapii, mniej dni picia; efekty na ogół utrzymane po roku |
| Terapia oparta na mentalizacji | Philips i wsp. (2018), badanie z randomizacją | 46 osób z BPD i zaburzeniem używania substancji | Bez istotnych różnic wobec samego leczenia uzależnienia |
| Krótkie ogólne postępowanie psychiatryczne | Penzenstadler i wsp. (2018), porównanie dwóch grup pacjentów | 99 osób z BPD, w tym 51 z zaburzeniem używania substancji | Poprawa objawów ogólnych i objawów BPD niezależna od uzależnienia |
Dynamiczna psychoterapia dekonstrukcyjna (ang. dynamic deconstructive psychotherapy, DDP) to terapia psychodynamiczna prowadzona według podręcznika. W rocznym badaniu pozostało w niej 67–73% uczestników, a grupa zwykłego leczenia zmieniła się w niewielkim stopniu, choć otrzymywała średnio intensywniejszą opiekę (Gregory i wsp., 2008).
Terapię schematów sprawdzono bez grupy kontrolnej. Objawy obu zaburzeń zmniejszały się głównie w fazie technik doświadczeniowych (Boog i wsp., 2023), a autorzy sami wskazują, że wynik wymaga potwierdzenia w badaniu z randomizacją (Boog i wsp., 2024). Starszą odmianę tej metody, terapię schematów ukierunkowaną na oba zaburzenia, oceniono w trzech badaniach: zmniejszała używanie substancji, ale poza lepszym korzystaniem z leczenia innych istotnych korzyści nie stwierdzono (Lee i wsp., 2015).
Terapię opartą na mentalizacji (ang. mentalization-based treatment, MBT) dodawano do leczenia uzależnienia i oceniano po 18 miesiącach. W grupie MBT nie doszło do żadnej próby samobójczej, w grupie kontrolnej do czterech, lecz różnica nie osiągnęła istotności statystycznej (p = 0,06), a większość terapeutów nie prowadziła terapii wystarczająco zgodnie z modelem (Philips i wsp., 2018). W dziesięciosesyjnym ogólnym postępowaniu psychiatrycznym (ang. general psychiatric management, GPM) sojusz terapeutyczny narastał silniej u osób z uzależnieniem, a autorzy widzą w tej formie możliwy pierwszy etap leczenia przy podwójnej diagnozie (Penzenstadler i wsp., 2018).
Leki w borderline z uzależnieniem: czego nie leczą
Przegląd Cochrane objął 46 badań z randomizacją, w których wzięło udział 2769 osób z BPD. W porównaniu z placebo żaden lek nie dał różnicy w głównych wynikach: nasileniu objawów BPD, samouszkodzeniach, wynikach związanych z samobójstwem i funkcjonowaniu psychospołecznym. Pewność tych danych oceniono w większości jako bardzo niską. Autorzy podtrzymują wniosek, że żadna farmakoterapia nie leczy swoiście samego BPD, i zwracają uwagę na brak badań obejmujących choroby współistniejące, w tym zaburzenia używania substancji (Stoffers-Winterling i wsp., 2022).
W analizie wtórnej tego przeglądu, opartej na 22 badaniach, leki przeciwpsychotyczne silniej działały na objawy psychotyczno-dysocjacyjne w próbach obejmujących osoby z zaburzeniem używania substancji, ale była to analiza eksploracyjna. Autorzy uznali, że dane, o niskiej albo bardzo niskiej pewności, nie uzasadniają stosowania leków w celu leczenia współistniejącej psychopatologii u osób z BPD, i zalecają ostrożność (Pereira Ribeiro i wsp., 2025).
Osobną sprawą są leki stosowane w leczeniu samych uzależnień. Badań z udziałem pacjentów z BPD jest niewiele, ale według przeglądu Sadeghi i wsp. (2026) wskazują one, że swoiste leki na zaburzenia używania substancji zmniejszają używanie także u osób ze współistniejącym BPD.
Czego jeszcze nie wiemy
Badań jest mało i mają małe próby: starszy przegląd nie mógł połączyć wyników w metaanalizie (Lee i wsp., 2015), a w nowszym większość metod innych niż DBT reprezentują pojedyncze badania (Sadeghi i wsp., 2026). Nie wiadomo, czy leczenie zintegrowane, obejmujące jednocześnie oba zaburzenia, daje lepsze wyniki niż dotychczasowe programy. Autorzy przeglądu postulują badania takich programów na większych próbach, z oceną zarówno objawów BPD, jak i używania substancji (Sadeghi i wsp., 2026). Trzy główne badania DBT prowadzono wyłącznie u kobiet (Linehan i wsp., 1999; Linehan i wsp., 2002; van den Bosch i wsp., 2002), a przegląd Cochrane upomina się o badania z udziałem mężczyzn i młodzieży (Stoffers-Winterling i wsp., 2022).
Wnioski dla praktyki
- U każdego pacjenta z BPD warto czynnie pytać o alkohol, konopie i leki uspokajające, najlepiej w wywiadzie ustrukturyzowanym: w dokumentacji medycznej te rozpoznania często się nie pojawiają (Nabel i wsp., 2025).
- Współistniejące uzależnienie nie jest powodem, by odkładać leczenie zaburzenia osobowości. W badaniach objawy BPD zmniejszały się podobnie u osób z uzależnieniem i bez niego (van den Bosch i wsp., 2002; Penzenstadler i wsp., 2018).
- Standardowa DBT nie zawsze zmniejsza używanie substancji, dlatego ten cel warto wpisać w plan leczenia wprost i oceniać osobno (van den Bosch i wsp., 2002; Sadeghi i wsp., 2026).
- Terapię schematów i podejście psychodynamiczne wspierają w tej grupie pojedyncze, małe badania, a terapia oparta na mentalizacji nie wykazała przewagi nad samym leczeniem uzależnienia (Gregory i wsp., 2008; Boog i wsp., 2023; Philips i wsp., 2018).
- Leków nie należy traktować jako leczenia samego BPD. Farmakoterapia uzależnienia ma natomiast uzasadnienie także u osób z tym rozpoznaniem (Stoffers-Winterling i wsp., 2022; Sadeghi i wsp., 2026).
Najczęstsze pytania
Jak często zaburzenie osobowości borderline współwystępuje z uzależnieniem?
Zaburzenie używania substancji ma prawie połowa pacjentów z rozpoznaniem BPD (Sadeghi i wsp., 2026). W metaanalizie zaburzenia związane z używaniem alkoholu stwierdzono u 55,28% dorosłych z BPD (Silva i wsp., 2026).
Co leczyć najpierw: borderline czy uzależnienie?
Omawiane badania nie rozstrzygają kolejności. Autorzy metaanalizy i badania diagnostycznego zalecają podejście zintegrowane, w którym oba zaburzenia są objęte jednym planem leczenia (Silva i wsp., 2026; Nabel i wsp., 2025).
Czy terapia DBT pomaga w uzależnieniu u osób z borderline?
W części badań tak. U kobiet z BPD uzależnionych od narkotyków roczna DBT zmniejszyła używanie bardziej niż zwykłe leczenie (Linehan i wsp., 1999), a w innym badaniu standardowa DBT nie wpłynęła na problemy z substancjami (van den Bosch i wsp., 2002).
Czy są leki na borderline z uzależnieniem?
Żaden lek nie leczy samego zaburzenia osobowości z pogranicza (Stoffers-Winterling i wsp., 2022). Nieliczne badania wskazują natomiast, że leki stosowane w leczeniu uzależnień zmniejszają używanie substancji także u osób z BPD (Sadeghi i wsp., 2026).
Specjaliści, którzy mogą pomóc przy zaburzeniach osobowości



Źródła naukowe (15)
- Sadeghi A i wsp. (2026)Treatment Outcomes for Co-Occurring Borderline Personality Disorder and Substance Use Disorders: A Systematic ReviewJournal of dual diagnosisprzegląd systematycznyDOI: 10.1080/15504263.2026.2726792
- Lee NK, Cameron J, Jenner L (2015)A systematic review of interventions for co-occurring substance use and borderline personality disordersDrug and alcohol reviewprzegląd systematycznyDOI: 10.1111/dar.12267
- Trull TJ i wsp. (2018)Borderline personality disorder and substance use disorders: an updated reviewBorderline personality disorder and emotion dysregulationprzeglądDOI: 10.1186/s40479-018-0093-9
- Silva SG, Pedro MOP, Castaldelli-Maia JM (2026)Prevalence of alcohol use disorders in individuals with borderline personality disorder: a meta-analysis and meta-regression studySao Paulo medical journal = Revista paulista de medicinametaanalizaDOI: 10.1590/1516-3180.2024.0480.R1.04112025
- Linehan MM i wsp. (1999)Dialectical behavior therapy for patients with borderline personality disorder and drug-dependenceThe American journal on addictionsbadanie z randomizacjąDOI: 10.1080/105504999305686
- Linehan MM i wsp. (2002)Dialectical behavior therapy versus comprehensive validation therapy plus 12-step for the treatment of opioid dependent women meeting criteria for borderline personality disorderDrug and alcohol dependencebadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/s0376-8716(02)00011-x
- van den Bosch LM i wsp. (2002)Dialectical Behavior Therapy of borderline patients with and without substance use problems. Implementation and long-term effectsAddictive behaviorsbadanie z randomizacjąDOI: 10.1016/s0306-4603(02)00293-9
- Gregory RJ i wsp. (2008)A controlled trial of psychodynamic psychotherapy for co-occurring borderline personality disorder and alcohol use disorderPsychotherapy (Chicago, Ill.)badanie z randomizacjąDOI: 10.1037/0033-3204.45.1.28
- Philips B i wsp. (2018)Mentalization-Based Treatment for Concurrent Borderline Personality Disorder and Substance Use Disorder: A Randomized Controlled Feasibility StudyEuropean addiction researchbadanie z randomizacjąDOI: 10.1159/000485564
- Boog M i wsp. (2024)One-Year Follow-Up: Schema Therapy for Patients With Borderline Personality Disorder and Comorbid Alcohol Use DisorderClinical psychology & psychotherapybadanie kliniczneDOI: 10.1002/cpp.3040
- Boog M i wsp. (2023)Schema therapy for patients with borderline personality disorder and comorbid alcohol dependence: A multiple-baseline case series design studyClinical psychology & psychotherapybadanie kliniczneDOI: 10.1002/cpp.2803
- Stoffers-Winterling JM i wsp. (2022)Pharmacological interventions for people with borderline personality disorderThe Cochrane database of systematic reviewsprzegląd systematycznyDOI: 10.1002/14651858.CD012956.pub2
- Pereira Ribeiro J i wsp. (2025)Pharmacological interventions for co-occurring psychopathology in people with borderline personality disorder: secondary analysis of the Cochrane systematic review with meta-analysesThe British journal of psychiatry : the journal of mental sciencemetaanalizaDOI: 10.1192/bjp.2024.172
- Nabel J i wsp. (2025)Unseen dualities: underdiagnosis of substance use disorders in borderline personality disorderFrontiers in psychiatrybadanie obserwacyjneDOI: 10.3389/fpsyt.2025.1539611
- Penzenstadler L i wsp. (2018)Effects of substance use disorder on treatment process and outcome in a ten-session psychiatric treatment for borderline personality disorderSubstance abuse treatment, prevention, and policybadanie kliniczneDOI: 10.1186/s13011-018-0145-6
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?