Depresja lekooporna pozostaje jednym z najbardziej frustrujących wyzwań w psychiatrii. Kiedy kolejny lek przeciwdepresyjny nie przynosi poprawy, zarówno pacjent, jak i lekarz psychiatra stają przed ścianą. Esketamina donosowa (preparat Spravato), zarejestrowana przez Europejską Agencję Leków w 2019 roku, wzbudziła ogromne nadzieje, ale dopiero dane z rzeczywistej praktyki klinicznej pozwalają ocenić, na ile te nadzieje się potwierdzają. W tym artykule przeglądam najnowsze publikacje z lat 2023–2026, które przynoszą odpowiedzi istotne dla każdego klinicysty pracującego z pacjentami z depresją oporną na leczenie.
9 min czytania Aktualizacja: 3 czerwca 2026 Redakcja Psychopedia 8 zweryfikowanych źródeł
Esketamina donosowa w depresji lekoopornej - dane z praktyki klinicznej
Spis treści(5 sekcji)
1Depresja lekooporna i miejsce esketaminy w arsenale terapeutycznym2Co mówią dane z rzeczywistej praktyki leczenia esketaminą3Leczenie esketaminą a anhedonia, poczucie beznadziejności i ryzyko samobójstwa4Doświadczenia pacjentów i kwestia bezpieczeństwa leczenia depresji lekoopornej5Wnioski kliniczne i rekomendacje dla praktyki
Najważniejsze informacje
- 1Esketaminę donosową należy rozważyć wcześniej w algorytmie leczenia TRD, ponieważ krótszy czas trwania bieżącego epizodu i mniejsza liczba wcześniejszych nieskutecznych prób farmakoterapii istotnie zwiększają prawdopodobieństwo odpowiedzi na leczenie (dane: Baune i wsp., 2026).
- 2Działania niepożądane esketaminy (dysocjacja, zawroty głowy, nudności, przejściowy wzrost ciśnienia) są na ogół łagodne, ustępują w ciągu 1–2 godzin po podaniu i zmniejszają się nasileniu przy kolejnych sesjach, a nadzorowany protokół kliniczny nie wiąże się z ryzykiem uzależnienia (Gutierrez i wsp., 2025).
- 3Poza redukcją ogólnego wyniku w skalach depresji, esketamina istotnie zmniejsza nasilenie anhedonii (zarówno w depresji jedno–, jak i dwubiegunowej) oraz redukuje poczucie beznadziejności i ryzyko suicydalne utrzymując ten efekt przez co najmniej 6 miesięcy kontynuacji leczenia (d'Andrea i wsp., 2025; Pompili i wsp., 2025).
- 4Skuteczność esketaminy w warunkach rzeczywistej praktyki klinicznej jest nieco niższa niż w badaniach rejestracyjnych (zjawisko typowe dla real–world data), jednak pacjenci z największym wyjściowym nasileniem objawów osiągają proporcjonalnie największą poprawę, co uzasadnia kwalifikację najciężej chorych (INTEGRATE, Molero i wsp., 2025).
Depresja lekooporna i miejsce esketaminy w arsenale terapeutycznym
Depresja lekooporna (treatment-resistant depression, TRD) to problem dotyczący szacunkowo 20–30% osób dorosłych z rozpoznaniem epizodu depresyjnego nawracającego (F33 wg ICD-10, odpowiednio 6A71 wg ICD-11). Diagnozę TRD stawia się po potwierdzeniu braku pozytywnych rezultatów terapii farmakologicznej z wykorzystaniem co najmniej dwóch leków przeciwdepresyjnych stosowanych w adekwatnej dawce i przez odpowiednio długi czas. Skala problemu jest ogromna, ponieważ klasyczny model serotoninowy depresji nie tłumaczy mechanizmów lekooporności, a tradycyjne leki z grup SSRI i SNRI u tych pacjentów po prostu nie działają wystarczająco.
Esketamina to S-enancjomer ketaminy, substancji od lat stosowanej jako środek znieczulający. Jej mechanizm działania jest zasadniczo odmienny od konwencjonalnych leków przeciwdepresyjnych: zamiast modulować szlaki monoaminowe, esketamina blokuje receptor NMDA (N-metylo-D-asparaginowy), co prowadzi do wzrostu uwalniania glutaminianu i uruchamia kaskadę neuroplastyczności synaptycznej. Ten mechanizm tłumaczy szybkość działania, która w przypadku klasycznych leków przeciwdepresyjnych jest nieosiągalna. Lek podaje się w postaci aerozolu do nosa, z użyciem od 1 do 3 dozowników (każdy dozownik zawiera 28 mg esketaminy, typowe dawki to 56 mg lub 84 mg), w warunkach ambulatoryjnych pod nadzorem personelu medycznego.
Co mówią dane z rzeczywistej praktyki leczenia esketaminą
Badania rejestracyjne (kontrolowane, randomizowane) dały esketaminie „zielone światło", ale środowisko kliniczne słusznie pytało: jak ten lek sprawdza się poza sterylnymi warunkami badania? Pacjenci w codziennej praktyce mają więcej chorób współistniejących, częściej przerywają leczenie, a kryteria kwalifikacji bywają mniej rygorystyczne. Dlatego dane typu real-world mają tak dużą wartość.
De Oliveira Lapa, Viola i Delfino (2026) opublikowali obszerną analizę zbiorczą obejmującą dane z wielu badań obserwacyjnych dotyczących stosowania esketaminy donosowej w warunkach naturalnych. Ich wyniki potwierdzają, że esketamina istotnie redukuje nasilenie objawów depresji mierzone standardowymi skalami (m.in. Skalą Depresji Hamiltona), a wielkość efektu pozostaje klinicznie znacząca, choć nieco mniejsza niż w badaniach rejestracyjnych, co jest zjawiskiem typowym i oczekiwanym.
Szczególnie cenne są wyniki wieloośrodkowego badania INTEGRATE, które Molero, Ibañez i de Diego-Adeliño (2025) przeprowadzili na populacji hiszpańskich pacjentów z depresją lekooporną. Badanie to pokazało, że skuteczność i bezpieczeństwo esketaminy w codziennej praktyce są zbliżone do danych z prób klinicznych, przy czym pacjenci z większym wyjściowym nasileniem objawów osiągali proporcjonalnie większą poprawę. To ważna informacja dla klinicystów, bo sugeruje, że najciężsi pacjenci mogą odnieść z leczenia esketaminą relatywnie największą korzyść.
Baune, Rosemann i Hefter (2026) w dużym badaniu niemieckim zidentyfikowali czynniki predykcyjne odpowiedzi na leczenie. Co istotne dla codziennych decyzji klinicznych, pacjenci z krótszym czasem trwania bieżącego epizodu depresyjnego oraz mniejszą liczbą nieskutecznych prób leczenia farmakologicznego odpowiadali na terapię lepiej. Nie oznacza to, że pacjenci z bardzo długim przebiegiem choroby nie powinni być kwalifikowani, ale sugeruje, że wcześniejsze włączenie esketaminy w algorytm postępowania może zwiększyć szansę na sukces terapeutyczny.
Sprawdź, czy możesz mieć depresję
Bezpłatny test przesiewowy PHQ-9 - 9 pytań, wyniki w 3 minuty
Zrób test →
Leczenie esketaminą a anhedonia, poczucie beznadziejności i ryzyko samobójstwa
Redukcja wyniku w skali depresji to jedno, ale czy esketamina trafia w te wymiary choroby, które najbardziej utrudniają funkcjonowanie pacjentów? Pompili, Trocchia i Longhini (2025) w sześciomiesięcznej obserwacji wykazali, że esketamina donosowa nie tylko zmniejsza nasilenie objawów depresji, ale również istotnie redukuje poczucie beznadziejności i ryzyko samobójcze, a efekt ten utrzymuje się w trakcie kontynuacji leczenia. Dla psychiatry pracującego z pacjentami o wysokim ryzyku suicydalnym to argument o dużej wadze klinicznej.
Z kolei d'Andrea, Cavallotto i Pettorruso (2025) w analizie wtórnej danych z badania REAL-ESK wykazali, że powtarzane podawanie esketaminy zmniejsza nasilenie anhedonii, zarówno u pacjentów z depresją jednobiegunową, jak i dwubiegunową. Anhedonia, czyli niezdolność do odczuwania przyjemności, jest jednym z najbardziej opornych na leczenie objawów zaburzeń depresyjnych, a jednocześnie silnym predyktorem złego rokowania i zaburzonego funkcjonowania społecznego. Fakt, że esketamina, poprzez modulację szlaku glutaminianergicznego i wtórny wpływ na układy serotoninowy, dopaminowy i noradrenalinowy, może ten objaw redukować, ma istotne implikacje dla wyboru strategii terapeutycznej.
Doświadczenia pacjentów i kwestia bezpieczeństwa leczenia depresji lekoopornej
Di Nicola, Pepe i d'Andrea (2025) w wieloośrodkowym badaniu włoskim REAL-ESKperience przeanalizowali subiektywne doświadczenia pacjentów leczonych esketaminą. Większość pacjentów oceniła leczenie pozytywnie, podkreślając szybkość działania i poprawę codziennego funkcjonowania. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane, takie jak dysocjacja, zawroty głowy, nudności i przejściowy wzrost ciśnienia tętniczego, były na ogół łagodne i przemijały w ciągu 1–2 godzin po podaniu. Co ważne, objawy dysocjacyjne zazwyczaj słabły przy kolejnych sesjach terapeutycznych.
Kluczowe pytanie, które pojawia się w kontekście stosowania pochodnych ketaminy, dotyczy potencjału uzależniającego. Gutierrez, Vazquez i Ravindran (2025) przeprowadzili analizę ryzyka nadużywania esketaminy w kohorcie pacjentów leczonych w ramach standardowych protokołów klinicznych. Wyniki są uspokajające: w warunkach nadzorowanego podawania w kontrolowanym środowisku medycznym nie obserwowano wzorców zachowań sugerujących uzależnienie czy nadużywanie leku. Oczywiście wniosek ten odnosi się wyłącznie do nadzorowanego modelu podawania, który jest jedynym zarejestrowanym sposobem stosowania esketaminy donosowej.
Jak zauważają Marwaha, Palmer i Suppes (2023) w swoim przeglądzie nowych terapii depresji opublikowanym w The Lancet, esketamina wpisuje się w szerszy trend poszukiwania leków o nowych mechanizmach działania. Jednocześnie autorzy podkreślają, że długoterminowe dane bezpieczeństwa wciąż się gromadzą, a analogicznie do sytuacji z innymi lekami stosowanymi w zaburzeniach opornych na leczenie, stosunek korzyści do ryzyka powinien być oceniany indywidualnie.
Wnioski kliniczne i rekomendacje dla praktyki
Dane z rzeczywistej praktyki klinicznej potwierdzają skuteczność esketaminy donosowej w leczeniu depresji lekoopornej u osób dorosłych, przy czym profil bezpieczeństwa jest zgodny z obserwacjami z badań rejestracyjnych. Co konkretnie wynika z najnowszych publikacji dla codziennej pracy psychiatry?
- Nie zwlekaj z kwalifikacją. Dane Baune i wsp. sugerują, że pacjenci z krótszym trwaniem bieżącego epizodu lepiej odpowiadają na leczenie esketaminą. Jeśli pacjent spełnia kryteria TRD (brak odpowiedzi na co najmniej dwa leki antydepresyjne), rozważ esketaminę raczej wcześniej niż później w algorytmie postępowania.
- Monitoruj nie tylko skalę depresji. Redukcja anhedonii i poczucia beznadziejności to dodatkowe, klinicznie istotne efekty. Uwzględnij te wymiary w ocenie odpowiedzi na leczenie, stosując np. Skalę Anhedonii Snaitha-Hamiltona oprócz standardowych narzędzi.
- Informuj pacjenta o objawach dysocjacyjnych. Dane z badania REAL-ESKperience potwierdzają, że przejściowa dysocjacja jest częsta, ale łagodna i malejąca z kolejnymi sesjami. Dobre przygotowanie pacjenta zmniejsza lęk i poprawia przestrzeganie protokołu leczenia.
- Pamiętaj o kontekście systemowym. W Polsce leczenie esketaminą w postaci aerozolu do nosa jest dostępne w ramach programu lekowego Ministerstwa Zdrowia, co wymaga spełnienia określonych kryteriów i zakwalifikowania do leczenia przez lekarza psychiatrę. Znajomość procedury kwalifikacyjnej przyspiesza dostęp pacjentów do terapii.
- Esketamina to uzupełnienie, nie zamiennik. Lek podawany jest zawsze w połączeniu z doustnym lekiem przeciwdepresyjnym. Dane real-world potwierdzają, że ta strategia kombinowana jest skuteczniejsza niż monoterapia którąkolwiek z opcji.
Jeśli szukasz konsultacji specjalistycznej w zakresie leczenia depresji opornej na leczenie, znajdź specjalistę na Psychopedia.pl.
Potrzebujesz wsparcia?
Specjaliści, którzy mogą pomóc przy depresji
Paulina Marszałek
Psycholog
Pt, 05.06 14:00
★★★★★5.0
Aleksandra Firat
Psycholog
Pt, 05.06 09:00
★★★★★5.0
Mariia Partyka
Psycholog
Sob, 06.06 08:00
★★★★★5.0
Najczęstsze pytania kliniczne
Co to jest depresja lekooporna i kiedy rozpoznajemy ją u pacjenta?
Depresja lekooporna to stan, w którym depresja nie reaguje na standardowe leczenie farmakologiczne, przy czym za kryterium przyjmuje się brak wystarczającej odpowiedzi na co najmniej dwa leki antydepresyjne z różnych grup (np. SSRI i SNRI), stosowane w adekwatnych dawkach przez odpowiedni czas (minimum 6–8 tygodni każdy). Przed postawieniem rozpoznania TRD należy wykluczyć pseudooporność, czyli nieprzestrzeganie zaleceń przez pacjenta, zbyt niskie dawki lub zbyt krótki czas leczenia.
Czy esketamina jest dostępna w aptekach i jak wygląda dostęp do leczenia w Polsce?
Esketamina donosowa (Spravato) nie jest lekiem do samodzielnego stosowania i nie jest dostępna w aptekach otwartych. Podawana jest wyłącznie w warunkach ambulatoryjnych, pod nadzorem lekarza psychiatry, w ośrodkach uprawnionych do realizacji programu lekowego Ministerstwa Zdrowia. Po zakwalifikowaniu do leczenia pacjent otrzymuje esketaminę w dawce 56 mg lub 84 mg podczas wizyt odbywających się początkowo dwa razy w tygodniu, a następnie z malejącą częstotliwością.
Jaki jest najnowszy lek na depresję i czy esketamina to przełom?
Esketamina to nowoczesny lek, który jako pierwszy zarejestrowany preparat o mechanizmie działania opartym na modulacji receptora NMDA rzeczywiście zmienił podejście do leczenia depresji lekoopornej. Nie jest to jednak „cudowny lek": jak pokazują dane z praktyki klinicznej, odpowiada na niego znacząca, ale nie stuprocentowa grupa pacjentów. Marwaha, Palmer i Suppes (2023) w The Lancet umieszczają esketaminę obok innych obiecujących substancji (psilocybina, breksanolon) jako elementy nowej generacji terapii zaburzeń depresyjnych, gdzie przełom polega raczej na otwarciu zupełnie nowych szlaków farmakologicznych niż na jednorazowym „rozwiązaniu problemu depresji".
Czy ketamina i esketamina to ten sam lek?
Nie, choć są spokrewnione chemicznie. Ketamina to mieszanina racemiczna dwóch enancjomerów (S i R), stosowana off-label w leczeniu depresji dożylnie. Esketamina to wyłącznie enancjomer S, który wykazuje około czterokrotnie wyższe powinowactwo do receptora NMDA. Forma donosowa esketaminy (Spravato) to jedyna zarejestrowana postać tych substancji z zatwierdzonym wskazaniem do leczenia depresji lekoopornej, co oznacza, że przeszła pełną procedurę rejestracyjną i jest objęta programem kontrolowanego podawania.
Czy esketamina uzależnia?
W kontrolowanych warunkach podawania klinicznego ryzyko uzależnienia jest niskie. Gutierrez, Vazquez i Ravindran (2025) w swojej analizie kohorty pacjentów leczonych zgodnie z protokołem nie stwierdzili wzorców wskazujących na nadużywanie czy uzależnienie. Należy jednak pamiętać, że ketamina w warunkach niekontrolowanych ma potencjał uzależniający, dlatego esketamina jest podawana wyłącznie pod nadzorem medycznym, a pacjent nie zabiera leku do domu.
Źródła naukowe (8)
1
Efficacy of Intranasal Esketamine in Treatment-Resistant Depression: A Six-Month Real-World Follow-Up Study of Depressive Symptoms, Hopelessness, and Suicide Risk.
DOI: 10.1002/hup.70008
2
Systematic review and meta-analysis of intranasal esketamine for treatment-resistant depression: Evidence from real-world studies.
DOI: 10.1016/j.jad.2026.121257
3
Effectiveness of repeated Esketamine nasal spray administration on anhedonic symptoms in treatment-resistant bipolar and unipolar depression: A secondary analysis from the REAL-ESK study group.
DOI: 10.1016/j.psychres.2025.116655
4
Patient Experience with Intranasal Esketamine in Treatment-Resistant Depression: Insights from a Multicentric Italian Study (REAL-ESKperience).
DOI: 10.3390/jpm15040161
5
A Real-World Study on the Use, Effectiveness, and Safety of Esketamine Nasal Spray in Patients with Treatment-Resistant Depression: INTEGRATE Study.
DOI: 10.1007/s12325-025-03149-z
6
Intranasal esketamine: real-world clinical practice in treatment-resistant depression and factors associated with treatment response.
DOI: 10.1186/s12888-026-07980-8
7
Abuse liability for esketamine in a cohort of patients undergoing an acute treatment course to manage treatment-resistant depression: a secondary analysis of an observational study in real-world clinical practicee.
DOI: 10.1177/20420986251347360
8
Novel and emerging treatments for major depression.
DOI: 10.1016/S0140-6736(22)02080-3
Ważne: Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego. Jeśli potrzebujesz pomocy, umów się na wizytę u psychologa lub psychiatry.
Czy ten artykuł był pomocny?